Yuxisaurus kopchickinin bərpası. Yuxisaurusun məlum skelet elementlərinin rekonstruksiyası. Yuxisaurus — Erkən Yura dövründə yaşamış, zirehli dinozavrları əhatə edən Thyreophora qrupunun erkən nümayəndələrindən biri olan nəsli kəsilmiş dinozavr cinsidir. Onun qalıqları Çinin cənub-qərbində, Yunnan əyalətində yerləşən Fengjiahe formasiyasından aşkar edilmişdir. Cinsə yalnız bir növ — Yuxisaurus kopchicki daxildir. Elmi təsviri 2022-ci ildə Yao və həmkarları tərəfindən verilmişdir. Yuxisaurusun qalıqları Aşağı Yura dövrünə aid süxurlarda aşkar edilmişdir və onun təxminən 192–174 milyon il əvvəl yaşadığı hesab olunur. Bu tapıntı Asiyada Erkən Yura dövrünə aid etibarlı şəkildə müəyyən edilmiş zirehli dinozavrların mövcudluğunu təsdiqləyən mühüm kəşf hesab edilir. Ondan əvvəl Asiyada Thyreophora ilə əlaqələndirilən bəzi təcrid olunmuş sümük qalıqları məlum olsa da, onların yeni bir cins və ya növ kimi dəqiq müəyyənləşdirilməsi mümkün deyildi. Kəşfi Yuxisaurusun tip nümunəsi CVEB 21701 nömrəsi ilə qeydiyyata alınmışdır. Fosil materialı bir-biri ilə əlaqəli qismən skeletdən ibarətdir. Buraya kəllənin hissələri, fəqərələr, ön və arxa ətraf sümükləri və çoxsaylı osteodermlər daxildir. Osteodermlər dərinin daxilində və ya altında yerləşən sümük strukturlarıdır və zirehli dinozavrların bədən müdafiəsində mühüm rol oynayırdı. Yuxisaurus adı onun tapıldığı Yuxi bölgəsinə və yunanca kərtənkələ mənasını verən “sauros” sözünə əsaslanır. Növ adı olan *kopchicki* isə bioloq John J. Kopchickin şərəfinə verilmişdir. Xarici görünüşü Yuxisaurus nisbətən ağır bədən quruluşuna malik zirehli dinozavr olmuşdur. Onun skeletində güclü və qalın sümüklərin olması bədənin müdafiəyə uyğunlaşdığını göstərir. Tədqiqatçılar onun bədənində çoxsaylı osteodermlərin yerləşdiyini müəyyən etmişlər. Bu sümük lövhələri və tikanabənzər strukturlar heyvanın yırtıcılardan qorunmasına kömək etmiş ola bilər. Onun kəlləsi digər erkən zirehli dinozavrlarla müqayisədə bir sıra fərqli xüsusiyyətlərə malik idi. Xüsusilə kəllə sümüklərinin quruluşunda bir neçə özünəməxsus əlamət müəyyən edilmişdir. Bu xüsusiyyətlər Yuxisaurusun ayrıca cins və növ kimi tanınmasına imkan vermişdir. Yuxisaurusun ölçüsünün insanla müqayisəsi. Fosil materialının tam olmaması səbəbindən heyvanın dəqiq ümumi uzunluğunu müəyyən etmək çətindir. Bununla belə, məlum skelet onun kiçik və ya orta ölçülü erkən zirehli dinozavr olduğunu göstərir. Bədəninin müxtəlif hissələrində yerləşən zireh elementləri onun erkən Ornithischia nümayəndələri arasında özünəməxsus görünüşə malik olduğunu göstərir. Təsnifatı Yuxisaurus Thyreophora daxilində erkən budaqlanan nümayəndə hesab olunur. Thyreophora zirehli dinozavrların böyük təkamül qrupudur və sonrakı dövrlərdə Stegosaurus və Ankylosaurus kimi məşhur cinsləri də əhatə etmişdir. Yuxisaurusun kəşfi bu qrupun Erkən Yura dövründə artıq Asiyada geniş yayıldığını göstərmişdir. İlkin filogenetik analizlər Yuxisaurusun ya Emausaurus cinsinə yaxın mövqedə, ya da Scelidosaurus və Eurypoda qrupunun daha erkən budaqlanan qohumu kimi yerləşdirilə biləcəyini göstərmişdir. Bu nəticələr onun Stegosauria və Ankylosauria kimi daha sonrakı zirehli dinozavr qruplarının meydana gəlməsindən əvvəlki təkamül mərhələlərini anlamaq üçün əhəmiyyətli olduğunu göstərir. Yaşadığı mühit Yuxisaurusun fosilləri Yunnan ərazisindəki Fengjiahe formasiyasından məlumdur. Bu geoloji formasiya Yura dövrünün erkən mərhələlərinə aid edilir. Həmin dövrdə Çin ərazisinin bəzi hissələri müasir dövrdəki iqlim və coğrafiyadan xeyli fərqli idi və müxtəlif dinozavr qruplarının məskunlaşdığı ekosistemlər mövcud idi. Yuxisaurusun tapılması zirehli dinozavrların təkamül tarixində coğrafi yayılmanın erkən başladığını göstərən mühüm sübutlardan biridir. Tədqiqatçıların fikrincə, Thyreophora qrupunun ilk nümayəndələrinin meydana çıxmasından sonra bu qrup nisbətən qısa geoloji müddət ərzində müxtəlif ərazilərə yayılmış və morfoloji baxımdan müxtəlif formalar əmələ gətirmişdir. Elmi əhəmiyyəti Yuxisaurusun elmi əhəmiyyəti onun yalnız yeni bir dinozavr cinsi olması ilə məhdudlaşmır. Onun fosilləri Asiyada Erkən Yura dövrünə aid ilk etibarlı şəkildə müəyyən edilmiş Thyreophora nümayəndəsini təmsil edir. Bu səbəbdən kəşf zirehli dinozavrların ilkin təkamülü və onların müxtəlif qitələrə yayılması haqqında təsəvvürləri genişləndirmişdir. Yuxisaurusun möhkəm skeleti və fərqli zireh elementləri erkən Thyreophora nümayəndələrinin əvvəllər düşünüldüyündən daha müxtəlif morfoloji xüsusiyyətlərə malik olduğunu göstərir. Onun kəşfi həmçinin sonrakı stegozavrlar və ankilozavrlar kimi zirehli dinozavr qruplarının təkamülünün daha yaxşı öyrənilməsi üçün yeni məlumatlar vermişdir. Həmçinin bax Dinozavrlar Dinozavrların təkamülü Ornithischia Thyreophora Ankylosauria Stegosauria Stegosaurus Ankylosaurus Scelidosaurus Emausaurus Yura dövrü Erkən Yura Çin Yunnan Paleontologiya Fosil Onurğalılar Sürünənlər İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Yuxisaurus
//doi.org/10.7554%2FeLife.75248
https://www.nhm.ac.uk/press-office/press-releases/early-jurassic-armoured-dinosaur-discovered-in-southwestern-chin.html
https://web.archive.org/web/20250809035633/https://www.nhm.ac.uk/press-office/press-releases/early-jurassic-armoured-dinosaur-discovered-in-southwestern-chin.html
https://elifesciences.org/articles/75248
https://web.archive.org/web/20220315152809/https://elifesciences.org/articles/75248
//doi.org/10.1080%2F08912963.2021.1980612
Tarix : 20 oktyabr 2026
