Yuanmouraptor jinshajiangensisin həyat rekonstruksiyası. Yuanmouraptor — Orta Yura dövründə indiki Çinin Yunnan əyalətində yaşamış teropod dinozavr cinsidir. Cinsin yeganə məlum növü Yuanmouraptor jinshajiangensisdir. Onun fosilləri Zhanghe formasiyasının Orta Yura çöküntülərindən aşkar edilmişdir. Yuanmouraptor Metriacanthosauridae fəsiləsinə aid edilir və bu qrupun ən bazal ayrılan nümayəndələrindən biri hesab olunur. Cins nisbətən yaxşı qorunmuş kəllə, alt çənə və boyun fəqərələrindən məlumdur. Fosil materialının xüsusilə mühüm cəhəti Orta Yura dövründə yaşamış metriakantosauridlərin anatomiyası haqqında əvvəllər məlum olmayan yeni məlumatlar verməsidir. Kəşfi və adlandırılması Yuanmouraptorun holotip nümunəsi LFGT-ZLJ0115 2006-cı ilin martında Çinin Yunnan əyalətində, Yuanmou qraflığının Xiabanjing kəndi yaxınlığında yerləşən fermadakı Zhanghe formasiyası süxurlarında aşkar edilmişdir. Nümunə demək olar ki, tam kəllə, alt çənə, bir-biri ilə əlaqəli 10 boyun fəqərəsi və birinci bel fəqərəsindən ibarətdir. Fosilin yaxşı qorunmuş olması heyvanın kəllə və boyun anatomiyasının ətraflı şəkildə öyrənilməsinə imkan vermişdir. Yuanmouraptorın holotip nümunəsinin alt çənə elementləri. Holotipin qalıqları 2014-cü ildə Hong Kong Elm Muzeyinin nəşrində hələ müəyyənləşdirilməmiş Metriacanthosauridae nümayəndəsi kimi qeyd edilmişdi. Nümunə 2025-ci ildə Yi Zou və həmkarları tərəfindən yeni cins və növ kimi elmi şəkildə təsvir edilmişdir. Yuanmouraptor cins adı fosilin aşkar edildiyi Yuanmou qraflığının adından və latınca raptor — "quldur" və ya "soyğunçu" sözündən yaradılmışdır. jinshajiangensis növ adı isə fosilin aşkar edildiyi ərazinin yaxınlığından keçən Jinşa çayının adından götürülmüşdür. Quruluşu Yuanmouraptor orta ölçülü yırtıcı dinozavr kimi təsvir edilmişdir. Holotipin kəlləsinin qorunmuş hissəsi 53,9 santimetr uzunluğundadır və rekonstruksiya edildikdə tam kəllənin uzunluğunun təxminən 60 santimetr olduğu hesablanır. Müqayisə üçün, yaxın qohumlarından biri olan Yangchuanosaurus shangyouensisin holotip kəlləsi təxminən 78 santimetr uzunluğunda idi. Bu müqayisələr Yuanmouraptorun orta ölçülü metriakantosaurid olduğunu göstərir. Yuanmouraptorun kəlləsində bir sıra özünəməxsus anatomik xüsusiyyətlər müəyyən edilmişdir. Postorbital sümükdə ön çıxıntının lövhəvari quruluşda olması, aşağı çıxıntının yan səthi boyunca burulmuş şırımın yerləşməsi və digər xüsusiyyətlər onu digər metriakantosauridlərdən fərqləndirir. Boyun fəqərələrində də bir neçə fərqləndirici əlamət vardır. Ön boyun fəqərələrində arxaya doğru güclü uzanan epipofizlər, üçüncü boyun fəqərəsində isə dərin pnevmatik dəliklər müşahidə olunur. Boyun fəqərələrinin bəzilərində fəqərə cisimləri ilə onurğa çıxıntıları arasında güclü birləşmə müşahidə olunur. Bu xüsusiyyət heyvanın yetkinlik mərhələsinə yaxın olduğunu göstərir. Yuanmouraptorun boyun sütunu tamamilə qorunduğuna görə bu nümunə erkən Tetanurae nümayəndələrinin boyun anatomiyasını müqayisə etmək üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir. Təsnifatı Yuanmouraptor Dinosauria, Theropoda, Tetanurae və Allosauroidea daxilində Metriacanthosauridae fəsiləsinə yerləşdirilmişdir. Metriakantosauridlər əsasən Orta Yura və Erkən Təbaşir dövrlərində Laurasiya ərazisində yaşamış orta və iri ölçülü ətyeyən teropodlar qrupudur. Bu qrupa Sinraptor, Yangchuanosaurus və digər iri yırtıcı dinozavrlar daxildir. Filogenetik analiz Yuanmouraptorun Metriacanthosauridae daxilində ən bazal ayrılan nümayəndələrdən biri olduğunu göstərmişdir. Bu nəticə onun metriakantosauridlərin erkən təkamülünü öyrənmək üçün mühüm takson olduğunu göstərir. Tədqiqatda Yuanmouraptorla birlikdə Xuanhanosaurus da fəsilənin erkən ayrılan nümayəndələrindən biri kimi bərpa edilmişdir. Bu filogenetik nəticə Allosauroidea və digər erkən tetanuranlar arasındakı əlaqələrin yenidən qiymətləndirilməsinə də təsir göstərir. Tədqiqatçılar Yuanmouraptorun təsvirində Piatnitzkysauridaenin də filogenetik mövqeyinə dair fərqli nəticə əldə etmişlər. Onların analizində bu qrup Avetheropodanın bacı qrupu kimi yerləşdirilmiş və ənənəvi Megalosauroidea daxilində yerləşdirilməsi dəstəklənməmişdir. Bu nəticə erkən teropodların təkamül ağacının hələ də müzakirə olunan məsələlərdən biri olduğunu göstərir. Yaşadığı mühit Yuanmouraptor Orta Yura dövründə, təxminən 174–163 milyon il əvvəl indiki Yunnan ərazisində yaşamışdır. Fosilləri Zhanghe formasiyasına aid süxurlardan aşkar edilmişdir. Bu formasiya Çinin cənub-qərbindəki Yunnan əyalətində yerləşir və Orta Yura dövrünün onurğalı faunası haqqında mühüm məlumatlar verir. Yuanmouraptorun yaşadığı dövrdə Çin ərazisində müxtəlif teropod və digər dinozavr qrupları mövcud idi. Orta Yura dövrü dinozavrların təkamülündə mühüm mərhələ hesab olunur. Bu dövrdə teropodlar arasında müxtəlif iri ətyeyən formalar inkişaf edir, daha sonrakı Təbaşir dövrü faunalarının əsas qrupları isə tədricən formalaşırdı. Yuanmouraptor bu prosesin erkən mərhələlərini anlamağa kömək edən fosil taksonlardan biridir. Elmi əhəmiyyəti Yuanmouraptorun əsas elmi əhəmiyyəti Orta Yura dövründə yaşamış erkən metriakantosauridlərin anatomiyasına dair yeni məlumatlar təqdim etməsidir. Əvvəllər Orta Yura metriakantosauridlərinin fosil materialı əsasən natamam olduğundan onların erkən təkamülü və digər Tetanurae nümayəndələri ilə əlaqələri tam aydın deyildi. Yuanmouraptorun demək olar ki, tam kəlləsi və ardıcıl boyun fəqərələri bu problemin öyrənilməsi üçün daha geniş anatomik məlumat bazası yaradır. Yuanmouraptor həmçinin Çin paleontologiyası üçün əhəmiyyətli kəşfdir. Onun fosilləri Orta Yura dövründə Asiyada teropodların müxtəlifliyi və yayılması barədə bilikləri genişləndirir. Kəllə və boyun fəqərələrinin yaxşı qorunması gələcək filogenetik tədqiqatlarda Yuanmouraptorun digər allosauroid və tetanuranlarla müqayisə edilməsinə imkan verir. Həmçinin bax Dinozavrlar Dinosauria Saurischia Theropoda Tetanurae Allosauroidea Metriacanthosauridae Sinraptor Yangchuanosaurus Xuanhanosaurus Piatnitzkysauridae Avetheropoda Megalosauroidea Orta Yura Yura dövrü Çin Yunnan Zhanghe formasiyası Paleontologiya Dinozavrların təkamülü Çin paleontologiyası İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Yuanmouraptor
https://peerj.com/articles/19218/
https://www.worldcat.org/issn/2167-8359
https://doi.org/10.7717/PEERJ.19218
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=40191750
//doi.org/10.7717%2Fpeerj.19218
Tarix : 20 oktyabr 2026
