Thyreosaurus atlasicusın həyat rekonstruksiyası. Thyreosaurus — Yura dövrünün orta mərhələsində, təxminən 168–163 milyon il əvvəl indiki Mərakeş ərazisində yaşamış zirehli dinozavr cinsidir. Stegosauria qrupuna daxil olan bu cinsə yalnız Thyreosaurus atlasicus növü daxildir. Fosilləri Mərakeşin Orta Atlas dağlarında, Bulman şəhəri yaxınlığındakı Bulahfa-Nord sahəsində yerləşən El Mers III formasiyasından aşkar edilmişdir. Thyreosaurus xüsusilə qeyri-adi dəri zirehi ilə seçilir: onun osteodermləri digər məlum steqozavrlardan fərqli, qalın və asimmetrik quruluşa malikdir. Kəşfi Thyreosaurusın holotipi HIIUC-BN00 2021-ci ildə Mərakeşin Orta Atlas dağlarında, Bulahfa-Nord fosil sahəsində aparılan qazıntılar zamanı aşkar edilmişdir. Nümunə əsasən bir-birindən ayrılmış, lakin eyni fərdə aid olduğu düşünülən postkranial sümüklərdən ibarətdir. Fosil materialına doqquz bel fəqərəsi, çoxsaylı qabırğa parçaları, bir ətraf sümüyü və altı osteoderm daxildir. Holotip Mərakeşin Həsən II Universitetinin Ben M'Sik Elmlər fakültəsinin geologiya şöbəsinin kolleksiyasında saxlanılır. Cins və növ 2024-cü ildə Omar Zafaty, Mostafa Oukassou, Facundo Riguetti və həmkarları tərəfindən elmi şəkildə təsvir edilmişdir. Cins adı qədim yunan dilində uzunsov qalxan mənasını verən thyreos sözü ilə "kərtənkələ" mənasını verən sauros sözünün birləşməsindən yaranmışdır. Bu ad heyvanın qeyri-adi zireh elementlərinə istinad edir. atlasicus növ adı isə fosillərin tapıldığı Atlas dağlarına və Şimali Afrikaya aiddir. Təsviri Thyreosaurus orta və böyük ölçülü steqozavr idi. Holotip skeletinin histoloji tədqiqi onun yetkin fərd olduğunu, lakin skelet inkişafını tam başa çatdırmadığını göstərmişdir. Heyvanın bədən uzunluğu təxminən 6 metr olaraq qiymətləndirilir. Onun onurğaları və qabırğaları nisbətən dar döş qəfəsinə uyğun anatomik xüsusiyyətlər göstərir və bu xüsusiyyətlər onun steqozavr olduğunu təsdiqləyən əsas əlamətlər arasında yer alır. Holotip nümunədə qorunmuş skelet hissələrinin sxemi. Thyreosaurusın ən diqqətçəkən xüsusiyyəti onun dəri zirehidir. Fosillərdən məlum olan osteodermlər qalın, suboval və ya düzbucaqlı formadadır. Bəzi osteodermlərin qalınlığı 4 santimetrə çatır. Bu sümüklərin iki tərəfi bir-birindən kəskin şəkildə fərqlənir: tərəflərdən biri xırda çökəkliklər və lif dəstələri ilə kobud səthə, digər tərəf isə bir-birini kəsən liflərdən ibarət torşəkilli naxışa malikdir. Thyreosaurusın osteodermləri. Osteodermlərin sümük histologiyası onların steqozavrların quyruq tikanları ilə bəzi oxşarlıqlara malik olduğunu göstərir. Lakin tədqiqatçılar bu strukturların bədən üzərində şaquli vəziyyətdə deyil, daha çox uzanmış vəziyyətdə yerləşdiyini irəli sürmüşlər. Beləliklə, Thyreosaurusın zirehi Stegosaurus kimi klassik lövhəli steqozavrlardan xeyli fərqli görünmüş ola bilər. Təsnifatı Filogenetik analizlər Thyreosaurusı Stegosauria daxilində Dacentrurinae qrupuna yerləşdirir. Analiz nəticələrinə əsasən onun ən yaxın məlum qohumu Avropanın Yura dövrü çöküntülərindən məlum olan Dacentrurusdur. Bu qohumluq Thyreosaurusın Şimali Afrikadakı steqozavrların Avropadakı formalarla təkamül əlaqələrinə malik olduğunu göstərir. Mərakeşin Orta Atlas bölgəsində Thyreosaurusla eyni geoloji səviyyələrdə başqa zirehli dinozavrlar da yaşamışdır. Bunların arasında Adratiklit adlı steqozavr və Spicomellus adlı ankilozavr vardır. Bu birlik orta Yura dövründə Şimali Afrikada tireofor dinozavrların düşündüyündən daha böyük müxtəlifliyə malik olduğunu göstərir. Yaşadığı dövr və mühit Thyreosaurusın fosilləri El Mers qrupunun El Mers III formasiyasından əldə edilmişdir. Bu geoloji vahid Baton mərtəbəsinə və ehtimal olunan Kellovey mərtəbəsinə aid edilir. Buna görə heyvanın təxminən 168–163 milyon il əvvəl, yəni orta Yura dövründə yaşadığı qəbul edilir. Fosillərin tapıldığı Bulahfa-Nord sahəsi Mərakeşin Atlas dağlarının bir hissəsi olan Orta Atlas bölgəsində yerləşir. El Mers qrupunun çöküntülərində sauropodlar və müxtəlif tireoforlar da daxil olmaqla zəngin onurğalılar faunası aşkar edilmişdir. Bu tapıntılar həmin dövrdə Şimali Afrikanın geniş və müxtəlif dinozavr ekosistemlərinə malik olduğunu göstərir. Təkamül əhəmiyyəti Thyreosaurusın kəşfi Afrikanın orta Yura dövründə steqozavrların təkamülü haqqında mühüm məlumat verir. Adratiklit və Thyreosaurusın Mərakeşdə aşkar edilməsi Şimali Afrikanın həmin dövrdə steqozavrların müxtəlifləşməsində mühüm region olduğunu göstərir. Xüsusilə Thyreosaurusın qeyri-adi zirehi steqozavrların bədən müdafiəsi üçün istifadə etdiyi dəri strukturlarının daha əvvəl düşünüləndən çox müxtəlif ola biləcəyini göstərir. Onun Dacentrurus ilə yaxın qohumluğu Yura dövründə Avropa və Afrika arasında steqozavrların biocoğrafi əlaqələrinin mövcudluğuna dair əlavə sübut yaradır. Həmin dövrdə Pangeyanın parçalanması artıq davam etsə də, Avropa və Şimali Afrika arasında heyvanların yayılması üçün müxtəlif quru əlaqələri mövcud idi. Həmçinin bax Dinozavrlar Stegosauria Stegosaurus Dacentrurus Adratiklit Spicomellus Thyreophora Yura dövrü Mərakeş Afrika paleontologiyası Dinozavrların təkamülü İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Thyreosaurus
//doi.org/10.1016%2Fj.gr.2024.03.009
//doi.org/10.1016%2Fj.gr.2019.07.006
https://az.wikipedia.org/wiki/Thyreosaurus
Tarix : 7 oktyabr 2026
