Jinchuanloong niedunin həyat rekonstruksiyası. Siunqvanlun (Jinchuanloong) — Orta Yura dövründə indiki Çin ərazisində yaşamış erkən sauropod dinozavr cinsidir. Cinsin yeganə məlum növü Jinchuanloong niedudur. Fosilləri Çinin şimal-qərbindəki Qansu əyalətinin Szyayuquan şəhəri (keçmiş adı: Siun Qvan) ətrafında yerləşən Xinhe formasiyasından aşkar edilmişdir. Siunqvanlun Eusauropoda daxilində, lakin daha törəmə Neosauropoda qrupundan kənarda yerləşdirilən erkən sauropodlardan biridir. Onun holotipi demək olar ki, tam kəllə, alt çənə, boynun ön hissəsinə aid beş fəqərə və quyruğun arxa hissəsində yerləşən 29 artikulyasiyalı fəqərədən ibarət natamam skeletdir. Bu material Orta Yurada Şərqi Asiyada sauropodların erkən təkamülünü və müxtəlifləşməsini öyrənmək üçün mühüm məlumat verir. Siunqvanlunun həyat rekonstruksiyası və təxmini bədən ölçüsü. Kəşfi və adlandırılması Siunqvanlunun holotipi JCMF 0132 nömrəsi ilə qeyd olunur. Nümunə 2017-ci ildə Li Daqinin rəhbərliyi ilə aparılan paleontoloji sahə işləri zamanı Qansu əyalətinin Siun Qvan dairəsində, Xinhe formasiyasının çöküntülərində aşkar edilmişdir. Fosil skeletin ön hissəsində demək olar ki, tam kəllə və boynun ilk beş fəqərəsini, arxa hissəsində isə 29 quyruq fəqərəsini əhatə edir. Boyunla quyruq arasında təxminən 5 metrlik boşluq olsa da, bu sahədə bəzi qabırğa və fəqərə elementlərinin izləri də qorunmuşdur. Quyruğun fəqərələri kəşf zamanı hələ süxurdan tam çıxarılmadığı üçün onların qorunması məqsədilə fosil sahəsində xüsusi mühafizə tədbirləri görülmüşdür. Cins və növ 2025-ci ildə Daqing Li və həmkarları tərəfindən Scientific Reports jurnalında təsvir edilmişdir. Cins adı Jinchuanloong fosilin aşkar edildiyi Siun Qvan dairəsinə və Çin dilində əjdaha mənasını verən lonq sözünə əsaslanır. Növ adı niedu isə Siun Qvanın böyük nikel yataqları ilə tanınmasına istinad edir və çin dilində nikel və şəhər mənalarını verən sözlərin birləşməsindən yaradılmışdır. Kəlləsi Siunqvanlunun ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun yaxşı qorunmuş kəlləsidir. Kəllənin uzunluğu təxminən 31 santimetr, hündürlüyü isə təxminən 12,5 santimetrdir. Ümumi quruluşuna görə kəllə erkən eusauropodlara, xüsusilə Mamenchisaurus youngi kimi formalara bənzəyir. Bununla yanaşı, Siunqvanlunun burun hissəsi üst tərəfdən baxıldıqda Shunosaurus və bəzi digər eyni dövr sauropodlarından daha geniş görünür. Lakin bu fərqin bir hissəsi fosilin fosilləşmə zamanı deformasiyası ilə əlaqəli ola bilər. Kəllənin xarici burun dəliyinin arxa kənarı göz yuvasının önündə yerləşən antorbital dəliyin arxa kənarına çatmır. Bu vəziyyət bəzi erkən eusauropodlarda müşahidə olunur və Siunqvanlunun daha qədim sauropodomorflarla əlaqələrini müəyyənləşdirmək üçün mühüm anatomik xüsusiyyətdir. Üst çənə sümüyünün qalxan çıxıntısının əsasında yerləşən dəlik isə daha törəmə Neosauropoda nümayəndələrində müşahidə edilən bəzi xüsusiyyətləri xatırladır. Kəllənin quruluşu Siunqvanlunun Diplodocoidea və Macronaria kimi neozauropodlardan əvvəl ayrılan sauropodlardan olduğunu göstərir. Bununla belə, kəlləsində həm erkən eusauropodlara, həm də daha törəmə sauropodlara bənzəyən xüsusiyyətlərin birlikdə olması onun sauropod təkamülündə keçid mövqelərinin öyrənilməsi üçün maraqlı takson olduğunu göstərir. Onurğa sütunu Siunqvanlunun holotipində boynun ən ön hissəsinə aid beş fəqərə kəllə ilə birlikdə qorunmuşdur. Buraya atlas və axis kompleksi də daxildir. Atlasın sinir qövsləri tam birləşməmişdir. Axis fəqərəsində aşağıya doğru uzanan və ön-arxa istiqamətdə inkişaf etmiş bir ventral çıxıntı müşahidə olunur. Bu xüsusiyyət boyun fəqərələrinin erkən eusauropodlarda necə qurulduğunu müqayisə etmək üçün istifadə edilmişdir. Quyruğun arxa hissəsində 29 fəqərə bir-birinə artikulyasiyalı vəziyyətdə qorunmuşdur. Bu fəqərələrin birlikdə saxlanılması quyruğun quruluşunu və fəqərələr arasındakı ardıcıl dəyişiklikləri araşdırmağa imkan verir. İlk qorunmuş quyruq fəqərələrinin bəzilərində yalnız mərkəzi hissələr saxlanılmışdır, sonrakı fəqərələr isə daha yaxşı vəziyyətdədir. Siunqvanlunun onurğa sütununun xüsusiyyətləri onu Shunosaurus, Omeisaurus, Mamenchisaurus və digər Çin sauropodları ilə müqayisə etməyə imkan verir. Xüsusilə boyun fəqərələrinin quruluşunda sinir çıxıntıları və fəqərəarası laminaların forması müxtəlif sauropod qruplarının təkamül əlaqələrinin müəyyən edilməsində istifadə olunan mühüm əlamətlərdir. Ölçüsü və inkişafı Siunqvanlunun tam skeleti məlum olmadığı üçün onun ölçüsünü dəqiq hesablamaq mümkün deyil. Bununla belə, qorunmuş skelet elementlərinin bir-birinə nisbətən mövqeyinə əsaslanan hesablamalara görə heyvanın ümumi uzunluğu təxminən 10 metr olmuşdur. Bu ölçü onu Orta Yuranın nisbətən iri sauropodlarından birinə çevirir, lakin sonrakı Yura və Təbaşir dövrlərinin ən nəhəng sauropodları ilə müqayisədə daha kiçik idi. Holotip nümunəsinin skelet baxımından tam yetkin olmadığı ehtimal edilir. Boyun fəqərələri və bəzi digər sümüklər arasında tam birləşmənin olmaması fərdin hələ böyümə mərhələsində olduğunu göstərir. Kəllənin ön və üst hissələrindəki bəzi elementlərin də tam birləşməməsi bu fikri dəstəkləyir. Buna görə 10 metrlik uzunluq ehtiyatla qəbul edilməli və heyvanın tam yetkin fərdlərinin daha böyük ola biləcəyi nəzərə alınmalıdır. Təsnifatı Siunqvanlun Dinosauria, Saurischia, Sauropodomorpha və Sauropoda daxilində yerləşdirilir. Filogenetik analizlər onu Eusauropoda daxilində bazal mövqedə göstərir. Siunqvanlun Neosauropodanın tərkibinə daxil edilmir; bu isə onun diplodokoidlər, makronariyalar və digər daha törəmə sauropodlardan əvvəl ayrılan xətlərdən birinə aid olduğunu göstərir. Filogenetik analizdə Siunqvanlun Jobaria və Lapparentosaurus ilə əlaqəli erkən sauropod qruplarından sonra, lakin Turiasauriadan əvvəl ayrılan mövqedə bərpa edilmişdir. Bu nəticə Siunqvanlunun yalnız Çin sauropodlarının deyil, bütövlükdə Orta Yura eusauropodlarının təkamül əlaqələrinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətli olduğunu göstərir. Siunqvanlunun filogenetik mövqeyi Şərqi Asiyada sauropodların erkən müxtəlifləşməsinin mürəkkəb olduğunu göstərir. Orta Yura dövründə Çin ərazisində Shunosaurus, Omeisaurus, Mamenchisaurus və digər sauropodlar yaşayırdı. Siunqvanlun bu müxtəlifliyin yalnız uzunboyunlu mamençizavridlərlə məhdudlaşmadığını, daha bazal eusauropodların da regionda mövcud olduğunu göstərir. Yaşadığı mühit Siunqvanlun Orta Yuranın sonlarına yaxın, Baton mərhələsi zamanı indiki Çinin şimal-qərbində yaşamışdır. Fosillər Qansu əyalətində yerləşən Xinhe formasiyasının aşağı hissəsindən məlumdur. Xinhe formasiyası Qingtujing qrupunun bir hissəsidir və onun aşağı təbəqələri əsasən sarı rəngli konqlomerat, qumdaşı, lildaşı və gillicə çöküntülərindən təşkil olunur. Formasiyanın aşağı hissəsində bitki qalıqları və polen izlərinin qorunması həmin dövrdə regionda inkişaf etmiş bitki örtüyünün mövcud olduğunu göstərir. Sauropodlar kimi iri otyeyən dinozavrlar belə bitki örtüyündən istifadə edən əsas iri onurğalılardan biri idi. Siunqvanlunun uzun boynu onun müxtəlif hündürlüklərdə yerləşən bitki materiallarına çatmasına imkan vermiş ola bilərdi, lakin bu davranış birbaşa fosil sübutu ilə təsdiqlənməmişdir. Xinhe formasiyasının daha yuxarı hissələrindən tısbağa qalıqları və müəyyənləşdirilməsi mümkün olmayan plesiozavr dişləri də məlumdur. Bu fosil materialı ərazidə şirin su ilə əlaqəli mühitlərin mövcud ola biləcəyini göstərir. Beləliklə, Siunqvanlunun yaşadığı ekosistem çaylar, göllər və bitki örtüyü ilə zəngin quru sahələrindən ibarət mürəkkəb landşaftın bir hissəsi olmuş ola bilər. Qidalanması Siunqvanlun bütün sauropodlar kimi dördayaqlı ot yeyən dinozavr olmuşdur. Onun kəllə və çənə quruluşu bitki materialının qəbuluna uyğunlaşmış sauropod anatomiyasını göstərir. Uzun boyunlu bədən quruluşu isə heyvanın yerdən və daha yüksək səviyyələrdən müxtəlif bitkiləri seçərək qidalanmasına imkan verən geniş qidalanma sahəsi yaratmış ola bilərdi. Sauropodların qidalanma strategiyası müasir iri ot yeyən heyvanlarınkından fərqli xüsusiyyətlərə malik idi. Siunqvanlun kimi erkən sauropodlarda bitkiləri çeynəməkdən daha çox dişlə qoparma və udma üstünlük təşkil edirdi. Bitki materialı sonradan həzm sistemində emal olunurdu. Bu strategiya iri bədən ölçüsü və böyük miqdarda bitki materialının qəbul edilməsi ilə uyğunlaşmışdı. Elmi əhəmiyyəti Siunqvanlunun ən mühüm elmi əhəmiyyəti onun Şərqi Asiyada erkən eusauropodların müxtəlifliyinə dair məlumatı artırmasıdır. Orta və Son Yura dövrlərində Çin ərazisi sauropod fosillərinin ən zəngin mənbələrindən biri olsa da, regionun şimal-qərb hissəsindəki erkən sauropod faunası cənub və qərb Çindəki materiallarla müqayisədə daha az öyrənilmişdir. Siunqvanlun bu coğrafi boşluğun doldurulmasına kömək edir. Kəllənin demək olar ki, tam şəkildə qorunması da Siunqvanlunu xüsusi əhəmiyyətli edir. Sauropodların postkranial skeletləri bir çox hallarda yaxşı qorunsa da, kəllələr daha nadir tapılır. Siunqvanlunun kəlləsi onun digər erkən eusauropodlarla müqayisəsinə və sauropod kəlləsinin erkən təkamülündə baş verən dəyişikliklərin daha yaxşı anlaşılmasına imkan verir. Siunqvanlunun kəşfi həmçinin sauropodların təkamülünün yalnız nəhəng və uzunboyunlu formaların meydana gəlməsi ilə izah edilə bilməyəcəyini göstərir. Onun anatomiyasında müxtəlif təkamül mərhələlərinə xas xüsusiyyətlərin birləşməsi erkən eusauropodların uzun müddət ərzində müxtəlif morfoloji istiqamətlərdə inkişaf etdiyini göstərir. Bu səbəbdən Siunqvanlun sauropodların erkən təkamül tarixinin daha dəqiq bərpasında mühüm takson hesab olunur. Həmçinin bax Xinhe formasiyası Sauropodların təkamülü İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Siunqvanlun
//doi.org/10.1038%2Fs41598-025-03210-5
https://web.archive.org/web/0/http://www.fossilworks.org/cgi-bin/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=146099
https://az.wikipedia.org/wiki/Siunqvanlun
Tarix : 20 oktyabr 2026
