Şimal adası nəhəng moasının skeleti Şimal adası nəhəng moası (Dinornis novaezealandiae) — Yeni Zelandiyanın Şimal adasında yaşamış, uça bilməyən və nəsli kəsilmiş moa növüdür. Növ Dinornis cinsinə və Dinornithidae fəsiləsinə daxildir. İngiliscə mənbələrdə “North Island giant moa”, maori dilində isə “kuranui” adları ilə tanınır. Növ 1843-cü ildə britaniyalı anatom və paleontoloq Richard Owen tərəfindən təsvir edilmişdir. Şimal adası nəhəng moası iri, ot yeyən və uça bilməyən quş idi. Bədən quruluşuna görə uzun ayaqları və nisbətən kiçik, enli başı ilə seçilirdi. Dişilər erkəklərdən xeyli iri olmuşdur. Yetkin erkəklərin kütləsi təxminən 34–85 kq, dişilərin kütləsi isə 76–242 kq arasında qiymətləndirilir. Dişi fərdlər erkəklərdən təxminən 1,5 dəfə hündür və 2,8 dəfə ağır ola bilirdi. Bu güclü əks cinsi ölçü fərqi quşlar arasında ən diqqətçəkən nümunələrdən biri hesab olunur. Dinornis növlərinin ölçü müqayisəsi Növ Yeni Zelandiyanın Şimal adasında geniş yayılmışdı. Onun qalıqları sahilyanı qum təpələrindən meşələrə, kolluqlara, subalp otlaqlarına və digər bitki örtüyü olan ərazilərə qədər müxtəlif yaşayış mühitlərində aşkar edilmişdir. Xüsusilə Şimal adasının şimal hissəsindən Vellinqton ətrafına qədər geniş ərazidə yaşadığı məlumdur. Aotea və ya Great Barrier adasında da onun qalıqları tapılmışdır. Şimal adası nəhəng moasına aid olduğu düşünülən moa yumurtasının təsviri Şimal adası nəhəng moası əsasən bitkilərlə qidalanırdı. Kəllə və dimdik quruluşu, həmçinin bəzi qalıqlarda aşkar edilmiş çoxsaylı daşlaşmış mədə daşları onun yarpaq və budaqlarla zəngin lifli qida qəbul etdiyini göstərir. Ağac və kollardan yarpaq, toxum, giləmeyvə və digər bitki hissələri ilə qidalandığı güman edilir. Moaların Yeni Zelandiya bitki örtüyünün formalaşmasına təsiri də tədqiqatlarda araşdırılmışdır. Növün çoxalması ilə bağlı məlumatların böyük hissəsi subfosil qalıqlardan və yumurta qabıqlarından əldə edilir. Waitomo yaxınlığındakı qaya sığınacağında təxminən 190 × 150 mm ölçüsündə böyük ağ moa yumurtası aşkar edilmişdir. Təzə olduğu zaman belə yumurtanın kütləsinin 3 kq-dan çox olduğu hesablanır. Qədim DNT üzərində aparılan araşdırmalar Dinornis kimi iri moa növlərində yumurtaların ehtimal ki, erkəklər tərəfindən inkubasiya edildiyini göstərmişdir. Dinornis novaezealandiae skeleti Dinornis novaezealandiae digər moa növləri ilə birlikdə Yeni Zelandiyanın insan məskunlaşmasından sonra sürətlə azalmışdır. Növün təxminən XV əsrdə, Polineziyalıların Yeni Zelandiyaya gəlməsindən təxminən iki əsr sonra yoxa çıxdığı hesab edilir. Arxeoloji ərazilərdə çoxsaylı moa sümüklərinin və onların emal izlərinin aşkar edilməsi insanların bu quşlardan qida mənbəyi kimi istifadə etdiyini göstərir. Tədqiqatlar həddindən artıq ovlanmanı nəsli kəsilmənin əsas səbəblərindən biri kimi göstərir. İtlərin gətirilməsi və yaşayış mühitində baş verən dəyişikliklər də əlavə amillər olmuş ola bilər. Şimal adası nəhəng moasının tarixi təsviri Moa növlərinin taksonomiyası uzun müddət mübahisəli olmuşdur. Əvvəllər Dinornis cinsinə çoxlu sayda ayrı növ daxil edilirdi. Qədim DNT, morfoloji xüsusiyyətlər və cinsi ölçü fərqləri üzərində aparılan araşdırmalar nəticəsində bu növlərin bir hissəsinin əslində eyni növün erkək və dişi formaları ola biləcəyi müəyyən edilmişdir. 2009-cu ildə aparılmış geniş genetik araşdırma moa qrupunun təkamül və qohumluq əlaqələrinə dair əvvəlki təsnifatların yenidən nəzərdən keçirilməsinə səbəb olmuşdur. Şimal adası nəhəng moası Yeni Zelandiyanın ekosistemində iri quruda yaşayan ot yeyənlərdən biri idi. Onun yox olması ilə meşə və kolluq bitkiləri ilə bu böyük quş arasındakı uzunmüddətli ekoloji əlaqə də aradan qalxmışdır. Növ bu gün yalnız sümük, yumurta qabığı və digər subfosil qalıqlar vasitəsilə öyrənilir. İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eimal_adas%C4%B1_n%C9%99h%C9%99ng_moas%C4%B1
https://www.nzbirdsonline.org.nz/species/north-island-giant-moa
//doi.org/10.1002%2Fjmor.10341
//doi.org/10.21425%2FF5FBG53416
//doi.org/10.20417%2Fnzjecol.44.3
//doi.org/10.1073%2Fpnas.0914096107
//doi.org/10.63172%2F813386hmcrhs
Tarix : 30 sentyabr 2026
