Pulaosaurus qinglongın həyat rekonstruksiyası. Pulaozavr (Pulaosaurus) — Yura dövrünün orta–son mərhələlərində, təxminən 166–159 milyon il əvvəl indiki Çinin Hebey əyalətində yaşamış kiçik ölçülü, bitkiyeyən dinozavr cinsidir. Neornithischia qrupuna daxil olan bu cinsin yalnız bir növü — Pulaosaurus qinglong məlumdur. Fosilləri Tiaocişan formasiyasının çöküntülərindən, Hebey əyalətinin Tsinlun dairəsindən aşkar edilmişdir. Pulaosaurusın ən diqqətçəkən xüsusiyyəti onun demək olar ki, tam qorunmuş skeletində qırtlaq və dilaltı sümük aparatının da saxlanılmasıdır. Bu xüsusiyyət onu qeyri-quş dinozavrlarında səs aparatının təkamülünü araşdırmaq baxımından son dərəcə əhəmiyyətli fosillərdən birinə çevirir. Pulaosaurusın holotip nümunəsi IVPP V30936. Kəşfi Pulaosaurusın holotipi IVPP V30936 nömrəsi ilə qeydiyyata alınmışdır. Nümunə demək olar ki, tam və artikulyasiya olunmuş skeletdən ibarətdir və başın böyük hissəsini, onurğa sütununu, ön və arxa ətrafları, çanağı və digər skelet elementlərini qoruyur. Fosil Tiaocişan formasiyasının çöküntülərində, Hebey əyalətinin Tsinlun dairəsində aparılan qazıntılar zamanı aşkar edilmişdir. Nümunənin uzunluğu təxminən 72,2 santimetrdir və fərdin skelet baxımından tam yetkin olmadığı müəyyən edilmişdir. Cins və növ 2025-ci ildə Yunfenq Yanq, Ceyms L. Kinq və Sin Syu tərəfindən elmi şəkildə təsvir edilmişdir. Pulaosaurus adı Çin mifologiyasındakı Pulao adlı əjdahaya istinad edir. Pulaonun yüksək səslə nərildiyi haqqında ənənəvi təsvir onun seçilməsinə səbəb olmuşdur və bu ad fosilin mümkün səs çıxarma qabiliyyətinə işarə edir. Növ adı qinglong isə fosilin tapıldığı Tsinlun dairəsinin adından götürülmüşdür. Təsviri Pulaosaurus kiçik ölçülü, yüngül bədənli və ehtimal ki, əsasən ikiayaqlı hərəkət edən bitkiyeyən dinozavr idi. Holotip nümunəsi uzunluğu 72,2 santimetr olan yetişməmiş fərddir. Sümüklərin histoloji xüsusiyyətləri heyvanın ölüm zamanı hələ böyüməkdə olduğunu göstərir və buna görə yetkin fərdlərin daha böyük olması mümkündür. Onun kiçik ölçüsü və yüngül skeleti erkən Neornithischia nümayəndələrinin ümumi bədən quruluşu ilə uyğun gəlir. Kəlləsində bir sıra diaqnostik xüsusiyyətlər müəyyən edilmişdir. Ön çənədə beş dişin olması, jugal sümüyün arxa-aşağı hissəsində kiçik çıxıntının yerləşməsi və parietal sümük boyunca boyunvari darağın olması Pulaosaurusı digər erkən neornithischianlardan fərqləndirən əsas əlamətlərdəndir. Bu xüsusiyyətlərin kombinasiyası onun yeni cins kimi tanınmasının əsas səbəblərindən biri olmuşdur. Pulaosaurusın əlləri də maraqlı xüsusiyyətə malikdir. Əl skeletində beş barmağın hamısı qorunmuşdur. Bu xüsusiyyət bəzi digər erkən neornithischianlarda fərqli şəkildə inkişaf etmiş əl quruluşları ilə müqayisə üçün əhəmiyyətlidir. Çanaq və arxa ətraf sümüklərində də yeni takson üçün xarakterik olan bir sıra quruluşlar müəyyən edilmişdir. Qırtlaq və səs aparatı Pulaosaurusın ən qeyri-adi xüsusiyyətlərindən biri ossifikasiya olunmuş qırtlaqın qorunmasıdır. Holotipdə qırtlaqla əlaqəli cüt aritenoid sümükləri və digər elementlər saxlanılmışdır. Aritenoidlər incə, yarpaqşəkilli quruluşa malikdir. Bu strukturlar qeyri-quş dinozavrlarında çox nadir hallarda fosilləşir və Pulaosaurusı dinozavrların səs aparatının təkamülü üçün mühüm nümunəyə çevirir. Tədqiqatçılar Pulaosaurusın qırtlaq quruluşunun bəzi müasir quşların səs aparatına müəyyən funksional oxşarlıqlar göstərə biləcəyini irəli sürmüşlər. Bu, onun mütləq quşlar kimi səs çıxardığını sübut etmir, lakin heyvanın daha mürəkkəb və müxtəlif səslər çıxara bilməsi ehtimalını artırır. Beləliklə, fosil qeyri-quş dinozavrlarında səs davranışının yalnız fərziyyə əsasında deyil, anatomik dəlillərlə də araşdırılmasına imkan verir. Bu baxımdan Pulaosaurus Pinacosaurusdan sonra ossifikasiya olunmuş qırtlaq elementlərinin qorunduğu ikinci qeyri-quş ornithischian dinozavr nümunəsi kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Pinacosaurus ankilosavr olduğu halda, Pulaosaurus daha ilkin neornithischian xəttinə aiddir. İki fərqli ornithischian qrupunda oxşar səs aparatı elementlərinin tapılması səs çıxarma mexanizmlərinin bu qrupda müxtəlif təkamül yolları ilə inkişaf etmiş ola biləcəyini göstərir. Qidalanması Holotipdə bədənin qarın nahiyəsinə yaxın hissədə qorunmuş kololitlər, yəni mədə möhtəviyyatının fosilləşmiş izləri də qeyd edilmişdir. Bu material Pulaosaurusın qidalanması haqqında birbaşa məlumat əldə etməyə imkan verir. Qalıqların tərkibi əsasən bitki mənşəli materiallarla əlaqələndirilir və bu da heyvanın ot yeyən həyat tərzinə dair skelet anatomiyasından əldə edilən nəticələri dəstəkləyir. Dişləri və çənə quruluşu da bitki mənşəli qidanın emalına uyğunlaşdırılmışdır. Beş premaxillyar dişin olması erkən neornithischianlar arasında maraqlı xüsusiyyət hesab olunur. Pulaosaurusın qidalanma strategiyası çox güman ki, aşağı hündürlükdə yerləşən bitkilərin, yarpaqların və digər yumşaq bitki materiallarının toplanmasına əsaslanırdı. Təsnifatı Pulaosaurus Ornithischia daxilində Neornithischia qrupunun erkən ayrılan nümayəndələrindən biridir. Filogenetik analizlər onu bəzi təhlillərdə ən ilkin neornithischian kimi göstərmiş, digər analizlərdə isə Agilisaurus və Sanxiasaurus kimi cinslərlə birlikdə erkən ayrılan qrupda yerləşdirmişdir. Bu fərqli nəticələr erkən neornithischianların təkamül əlaqələrinin hələ tam aydın olmadığını göstərir. Pulaosaurusın kəşfi xüsusilə Yanliao biotası üçün əhəmiyyətlidir. Orta və son Yura dövrünə aid bu fauna bir çox məməli, sürünən, teropod və digər onurğalılarla zəngin olsa da, neornithischian dinozavrların fosil qeydləri çox zəif idi. Pulaosaurusın tapılması bu boşluğu qismən doldurur və həmin ekosistemdə kiçik bitkiyeyən ornithischianların da yaşadığını göstərir. Yaşadığı mühit Pulaosaurusın fosilləri Tiaocişan formasiyasının çöküntülərindən məlumdur. Bu geoloji vahid Şərqi Asiyanın Yura dövrü kontinental ekosistemlərini əks etdirən Yanliao biotasının mühüm hissəsidir. Tiaocişan formasiyası vulkanik fəaliyyət, göllər və meşəlik ərazilərlə əlaqəli çöküntüləri ehtiva edir və burada çoxsaylı dinozavr, məməlilər, sürünənlər və həşərat fosilləri aşkar edilmişdir. Tsinlun bölgəsinin həmin dövrdəki mühiti sıx bitki örtüyünə malik quru sahələr və göl sistemlərinin birləşməsindən ibarət olmuşdur. Pulaosaurus kimi kiçik ot yeyən bir dinozavr bu ekosistemdə aşağı bitki örtüyü ilə qidalanaraq daha iri ot yeyənlərdən fərqli ekoloji niş tutmuş ola bilər. Bu, eyni regionda müxtəlif ölçülü bitkiyeyən dinozavrların birgə yaşamasına imkan verən qida bölgüsünün nümunəsi ola bilər. Təkamül əhəmiyyəti Pulaosaurusın kəşfi Neornithischianın Yura dövründəki erkən təkamülü haqqında mühüm məlumat verir. Cinsin filogenetik mövqeyi bu qrupun Asiyada daha əvvəl düşünüləndən daha geniş yayılmış ola biləcəyini göstərir. Xüsusilə Yanliao biotasında əvvəllər neornithischianların olmaması həmin faunanın tərkibinin yenidən qiymətləndirilməsinə səbəb olmuşdur. Fosilin qırtlaq, dilaltı aparat və mədə möhtəviyyatını birlikdə qoruması Pulaosaurusı yalnız yeni bir dinozavr cinsi kimi deyil, həm də dinozavrların biologiyasını öyrənmək üçün çox qiymətli nümunə kimi fərqləndirir. Onun gələcək tədqiqatları erkən ornithischianların qidalanması, səs çıxarması, hərəkəti və təkamül əlaqələri haqqında yeni məlumatlar verə bilər. Həmçinin bax Dinozavrlar Ornithischia Neornithischia Thyreophora Pinacosaurus Agilisaurus Sanxiasaurus Yuxisaurus Stegosaurus Psittacosaurus Triceratops Tiaocişan formasiya Yanliao biotası Yura dövrü Çin paleontologiyası Dinozavrların təkamülü Çin mifologiyası İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Pulaosaurus
//doi.org/10.7717%2Fpeerj.19664
//doi.org/10.1038%2Fs42003-023-04519-9
https://az.wikipedia.org/wiki/Pulaosaurus
Tarix : 20 oktyabr 2026
