1919-cu ildə Kosta-Rikada Panama xəstəliyinə yoluxmuş Gros Michel bananları Panama xəstəliyi (həmçinin Fuzarium soluxması)—Musa cinsinə aid banan bitkilərini yoluxduran təhlükəli Göbələk xəstəliyidir. Xəstəliyin törədicisi Fusarium oxysporum f. sp. cubense kompleksinə aid göbələklərdir. Xəstəlik Bananbitkisinin Damar sistemini zədələyərək onun solmasına və nəticədə məhv olmasına səbəb ola bilər. Panama xəstəliyi banan plantasiyalarının ən dağıdıcı xəstəliklərindən biri hesab olunur.Xəstəliyin yayılmasının qarşısının alınması və nəzarətdə saxlanılması əsasən sağlam əkin materialından istifadə, yoluxmamış torpaqların qorunması və fitosanitar tədbirlərlə həyata keçirilir. Xüsusilə Tropik 4-cü irq (TR4) Cavendish qrupuna daxil olan banan sortları və digər mühüm banan qrupları üçün ciddi təhlükə yaradır. Ümumi məlumat Vəhşi banan bitkilərinin (Musa spp.) meyvələrində iri və sərt toxumlar olsa da, becərilən banan sortlarının əksəriyyəti toxumsuzdur. Buna görə banan bitkiləri əsasən vegetativ yolla, xüsusilə pöhrələr və rizomlar vasitəsilə çoxaldılır. Fusarium oxysporum f. sp. cubense (Foc) ilə yoluxmuş bitkilərdən alınan pöhrə və rizomlarda xəstəliyin əlamətləri həmişə görünməyə bilər. Buna görə belə yoluxmuş əkin materialı xəstəliyin yeni ərazilərə yayılmasının mühüm yollarından biridir. Panama xəstəliyi həmçinin torpaq və suyun hərəkəti, yoluxmuş bitki qalıqları və çirklənmiş kənd təsərrüfatı alətləri vasitəsilə yayıla bilər. Yoluxmuş əkin materialının, xüsusilə pöhrə və rizomların yeni ərazilərdə əkilməsi xəstəliyin yayılmasına səbəb ola bilər. Göbələk qısa məsafələrdə köklərin bir-biri ilə təması və torpaq vasitəsilə də yayıla bilir. Panama xəstəliyinə yoluxmuş banan bitkisinin gövdəsində damarların rəng dəyişməsi Gros Michel bananları Panama xəstəliyi müasir dövrün ən dağıdıcı bitki xəstəliklərindən biri hesab olunur. Xəstəliyə səbəb olan törədicinin Cənub-Şərqi Asiyada mənşə aldığı güman edilir və xəstəlik ilk dəfə 1876-cı ildə Avstraliyada qeydə alınmışdır. 20-ci əsrin əvvəllərində xəstəlik xüsusilə kommersiya məqsədli banan plantasiyalarında geniş yayılmağa başlamış, Panama və Kosta-Rikadakı əkinlərə ciddi ziyan vurmuşdur. Xəstəliyin yayılmasına yoluxmuş, lakin zahirən sağlam görünən rizom və pöhrələrin əkin materialı kimi istifadəsi, həmçinin yoluxmuş torpaq və digər vasitələrin daşınması mühüm rol oynamışdır. 1950-ci ilə qədər dünyanın əsas banan istehsal edən bölgələrinin çoxunda xəstəlik yayılmışdı; həmin dövrdə yalnız Cənubi Sakit okeanın bəzi adaları, Aralıq dənizi, Melaneziya və Somali kimi bölgələr əsasən xəstəlikdən kənarda qalmışdı. Xəstəlik xüsusilə ixrac sənayesində geniş yayılmış ‘Gros Michel’ sortuna böyük zərər vurmuşdu. 20-ci əsrin ortalarında bu sort üzərində qurulmuş banan istehsalı xəstəliyin yaratdığı ağır itkilər səbəbindən böhranla üzləşmiş və nəticədə daha davamlı Cavendish qrupuna aid sortların istifadəsi genişlənmişdir. Yayılması Panama xəstəliyinin yayılması bütün banan istehsal edən ölkələri əhatə etmir. Tropik 4-cü irq (TR4) ilk dəfə Tayvanda müəyyən edilmiş və buradan İndoneziya, Çin, Malayziya, Avstraliya və Filippinə sürətlə yayılmışdır. Xəstəlik daha sonra 2013-cü ildə İordaniyada aşkar edilmişdir. TR4 sonrakı illərdə Vyetnam və Laosa, həmçinin Yaxın Şərqdə Pakistan və Livana yayılmışdır. 019-cu ilin avqustunda TR4-ün Kolumbiyada aşkarlanması xəstəliyin Latın Amerikasına çatdığını göstərdi. Təsnifatı Fusarium oxysporum f. sp. cubense (Foc) göbələyi Fusarium oxysporum f. sp. cubense (Foc) Panama xəstəliyinin əsas törədicilərinin ənənəvi olaraq daxil edildiyi Fusarium oxysporum növ kompleksinə aiddir. Bu kompleks morfoloji baxımdan oxşar olan və torpaqda geniş yayılmış Göbələklər qrupudur. Patogen F. oxysporum ştammları sahib bitkilərinə görə müxtəlif forma specialis (f. sp.) qruplarına bölünür. Foc əsasən Banan (Musa) növlərini yoluxdurur. F. oxysporum f. sp. cubense ənənəvi olaraq müxtəlif irqlərə bölünmüşdür və bu irqlər bananın müxtəlif genotiplərinə qarşı patogenlik xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir. 1-ci irq 1960-cı illərdə Mərkəzi Amerikada Gros Michel banan plantasiyalarının böyük hissəsini məhv edən Panama xəstəliyi epidemiyasının əsas səbəblərindən biri olmuşdur. Bu irq Gros Michel ilə yanaşı AAB genom qrupuna daxil olan Abaká, Maqueño, Silk, Pome, Pisang Awak, Ducasse və Lady Finger kimi digər banan tiplərini də yoluxdurur. Cavendish sortları 1-ci irqə davamlıdır. 2-ci irq ABB genom qrupuna daxil olan bişirilən bananları və xüsusilə Bluggoe yarımqrupunu yoluxdurur. 3-cü irq Heliconia cinsinin növlərinə yoluxur. Lakin müasir təsnifatda bu qrupun banan üçün patogen olmadığı qəbul edilir və Fusarium oxysporum f. sp. heliconiae kimi ayrıca adlandırılır. 4-cü irq hazırda becərilən Cavendish sortlarını, yəni AAA genom qrupunu yoluxdura bildiyinə görə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 4-cü irq Tropik 4-cü irq (TR4) və Subtropik 4-cü irq (STR4) olmaqla iki əsas qrupa ayrılır. TR4 Cavendish sortları üçün xüsusilə təhlükəlidir. STR4 isə əsasən Cavendish və 1-ci və 2-ci irqlərə həssas sortları əlverişsiz abiotik şəraitdə yoluxdurur ↑ Ploetz, Randy C. "Fusarium Wilt of Banana". Phytopathology®. Scientific Societies. 105 (12). 2015-12: 1512–1521. doi:10.1094/PHYTO-04-15-0101-RVW. ISSN 0031-949X. ↑ Stover, Robert Harry. Fusarial Wilt (Panama Disease) of Bananas and Other Musa Species (ingilis). Commonwealth Mycological Institute. 1962. ↑ Stover, Robert Harry; Simmonds, Norman Willison. Bananas (ingilis). Longman Scientific & Technical. 1987. ISBN 978-0-582-46357-8. ↑ Dita, Miguel; Barquero, Marcia; Heck, Daniel; Mizubuti, Eduardo S. G.; Staver, Charles P. "Fusarium Wilt of Banana: Current Knowledge on Epidemiology and Research Needs Toward Sustainable Disease Management". Frontiers in Plant Science. 9. 2018: 1468. doi:10.3389/fpls.2018.01468. ISSN 1664-462X. PMC 6202804. PMID 30405651. ↑ Ploetz, Randy C. "Panama Disease: A Classic and Destructive Disease of Banana". Plant Health Progress. Scientific Societies. 1 (1). 2000-01: 10. doi:10.1094/PHP-2000-1204-01-HM. ↑ Hansford, C. G. The Panama Disease of Bananas (ingilis). U.S. Government Printing Office. 1923. ↑ "Panama Disease: An Old Nemesis Rears Its Ugly Head Part 2: The Cavendish Era and Beyond". Panama Disease: An Old Nemesis Rears Its Ugly Head Part 2: The Cavendish Era and Beyond (ingilis). İstifadə tarixi: 9 sentyabr 2026. ↑ Ordonez, Nadia; Seidl, Michael F.; Waalwijk, Cees; Drenth, André; Kilian, Andrzej; Thomma, Bart P. H. J.; Ploetz, Randy C.; Kema, Gert H. J. "Worse Comes to Worst: Bananas and Panama Disease—When Plant and Pathogen Clones Meet". PLOS Pathogens (ingilis). Public Library of Science. 11 (11). 19 noyabr 2015: e1005197. doi:10.1371/journal.ppat.1005197. ISSN 1553-7374. PMC 4652896. PMID 26584184. ↑ "https://apsjournals.apsnet.org/action/cookieAbsent". APS Journals (ingilis). doi:10.1094/PDIS-08-17-1197-PDN. İstifadə tarixi: 9 sentyabr 2026. ↑ Edel-Hermann, V.; Lecomte, C. "Current Status of Fusarium oxysporum Formae Speciales and Races". Phytopathology®. Scientific Societies. 109 (4). 2019-04: 512–530. doi:10.1094/PHYTO-08-18-0320-RVW. ISSN 0031-949X. ↑ Ploetz, Randy C. "Fusarium Wilt of Banana Is Caused by Several Pathogens Referred to as Fusarium oxysporum f. sp. cubense". Phytopathology®. Scientific Societies. 96 (6). 2006-06: 653–656. doi:10.1094/PHYTO-96-0653. ISSN 0031-949X. ↑ Edel-Hermann, V.; Lecomte, C. "Current Status of Fusarium oxysporum Formae Speciales and Races". Phytopathology®. Scientific Societies. 109 (4). 2019-04: 512–530. doi:10.1094/PHYTO-08-18-0320-RVW. ISSN 0031-949X. ↑ "Fusarium Wilt of Banana Is Caused by Several Pathogens Referred to as Fusarium oxysporum f. sp. cubense". Fusarium Wilt of Banana Is Caused by Several Pathogens Referred to as Fusarium oxysporum f. sp. cubense (ingilis). İstifadə tarixi: 9 sentyabr 2026. ↑ Drenth, André; Guest, David I. "Fungal and Oomycete Diseases of Tropical Tree Fruit Crops". Annual Review of Phytopathology. 54. 4 avqust 2016: 373–395. doi:10.1146/annurev-phyto-080615-095944. ISSN 1545-2107. PMID 27491435.
https://az.wikipedia.org/wiki/Panama_x%C9%99st%C9%99liyi
https://apsjournals.apsnet.org/doi/10.1094/PHYTO-04-15-0101-RVW
//doi.org/10.1094%2FPHYTO-04-15-0101-RVW
//www.worldcat.org/issn/0031-949X
https://books.google.az/books?id=AnvgzAEACAAJ&redir_esc=y
https://books.google.az/books/about/Bananas.html?id=rLjsKAAACAAJ&redir_esc=y
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6202804/
Tarix : 9 sentyabr 2026
