Lonqan toxumu '''Lonqan''' (Dimocarpus longan) — sabunağacıkimilər (Sapindaceae) fəsiləsinə aid tropik meyvə ağacıdır. Bitki Cənub-Şərqi Asiya və Çinin cənub hissəsində təbii yayılmışdır. Lıçiyə (Litchi chinensis) və rambutana (Nephelium lappaceum) yaxın qohumdur. Meyvəsi şirin dadı və şəffaf, şirəli ləti ilə seçilir. Çin, Tailand və Vyetnam lonqanın əsas istehsalçıları hesab olunur. '''Lonqan''' adı çincə 龙眼 (lóngyǎn) sözündən yaranmışdır və hərfi mənada "əjdaha gözü" deməkdir. Bu ad meyvənin qabığı soyulduqda şəffaf lətin içərisindəki qara toxumun göz bəbəyinə bənzəməsi ilə əlaqələndirilir. Bitkinin elmi adı Dimocarpus longan 1790-cı ildə portuqaliyalı botanik João de Loureiro tərəfindən Flora Cochinchinensis əsərində təsvir edilmişdir. Təsviri Lonqan Meyve ve toxumu '''Ağac''' adətən 9–12 metr hündürlüyə çatır, əlverişli şəraitdə isə 30 metrdən çox böyüyə bilər. Gövdəsinin qabığı mantarvari quruluşa malikdir, budaqları uzun və nisbətən sallanandır. Yarpaqları növbəli yerləşir, lələkvari quruluşa malikdir və hər yarpaqda adətən 6–9 cüt yarpaqcıq olur. Yarpaqların üst səthi tünd yaşıl və parlaqdır. '''Çiçəklər''' budaqların ucunda yerləşən, 10–46 sm uzunluğa çata bilən budaqlanmış çiçək qruplarında toplanır. Çiçəklər kiçik və sarımtıl rəngdədir. Bitkidə erkək, dişi və hermafrodit çiçəklər müşahidə olunur. '''Meyvə''' təxminən 2,5 sm diametrli, yumru və salxım şəklində yerləşən quruluşdadır. Nazik, qəhvəyi və dəriyəoxşar qabıqla örtülür. Şəffaf lətin daxilində iri, sərt və qara toxum yerləşir. Toxumun dibindəki ağ ləkə meyvəyə gözə bənzər görünüş verir. Lətin dadı şirin və müşkəbənzərdir, lakin liçidən daha yumşaq aromaya malikdir. Yayılması və tarixi '''Lonqanın''' mənşəyi əsasən Cənubi Çinlə Myanma arasındakı dağlıq ərazilərlə əlaqələndirilir. Bununla yanaşı, Cənub-Şərqi Asiyanın müxtəlif bölgələri də onun mümkün ilkin yayılma arealı kimi göstərilmişdir. Çində lonqanın becərilməsi qədim dövrlərə gedib çıxır və Han sülaləsi dövrünə aid məlumatlar mövcuddur. Daha sistemli becərmə sonrakı əsrlərdə xüsusilə Fujian və Guangdong əyalətlərində inkişaf etmişdir. '''XVIII əsrdən''' etibarən lonqan ticarət və botanika mübadilələri vasitəsilə Çindən kənara yayılmışdır. XIX əsrdə Avstraliyanın Kvinslend ərazisinə, daha sonra isə Tailand və digər tropik bölgələrə gətirilmişdir. Hazırda bitki Çin, Tailand, Vyetnam, Malayziya, İndoneziya, Filippin, Hindistan, Şri-Lanka, ABŞ və Avstraliya daxil olmaqla bir sıra ölkələrdə becərilir. Becərilməsi '''Lonqan''' rütubətli və yağıntılı iqlim şəraitində yaxşı inkişaf edir. Müxtəlif torpaqlarda yetişə bilsə də, suyun yaxşı drenaj olunması vacibdir. Bitki şaxtaya həssasdır və uzunmüddətli aşağı temperaturlar onun böyüməsinə ciddi zərər verə bilər. '''Məhsul''' adətən əl ilə yığılır, çünki meyvələrin qabığı həssasdır və mexaniki yığım zamanı zədələnə bilər. Yığım zamanı meyvələrin budaqdan vaxtından əvvəl ayrılmasının qarşısını almağa çalışılır. Yığıldıqdan sonra meyvələr çeşidlənir, keyfiyyətə görə ayrılır və qablaşdırılaraq bazarlara göndərilir. İstifadəsi '''Meyvə''' təzə halda yeyilir, həmçinin qurudularaq, konservləşdirilərək və şərbət içərisində istifadə olunur. Asiya mətbəxində şorbaların, qəlyanaltıların və desertlərin hazırlanmasında tətbiq edilir. Qurudulmuş lonqan xüsusilə Çin mətbəxində şirin desert şorbalarında istifadə olunur. '''Qida''' baxımından çiy lonqan əsasən sudan və karbohidratlardan ibarətdir. 100 qram meyvədə təxminən 60 kilokalori enerji, 15,14 qram karbohidrat, 1,31 qram zülal və 1,1 qram qida lifi vardır. Qorunma statusu '''Vəhşi''' lonqan populyasiyaları keçmişdə genişmiqyaslı meşə qırıntılarından təsirlənmişdir. Növ əvvəllər IUCN Qırmızı Siyahısında "həssas" kimi qiymətləndirilmiş, sonrakı qiymətləndirmədə "təhlükəyə yaxın" kateqoriyasına keçirilmişdir. Müasir qiymətləndirmə üçün kifayət qədər yeni sahə məlumatlarının olmadığı bildirilir. ↑ "Dimocarpus longan Lour. | Plants of the World Online | Kew Science". Plants of the World Online (ingilis). İstifadə tarixi: 30 sentyabr 2026. ↑ Loureiro, João de. Flora Cochinchinensis : sistens plantas in regno Cochinchina nascentes : quibus accedunt aliae observatae in Sinensi imperio, Africa orientali, Indiaeque locis variis : omnes dispositae secundum systema sexuale Linnaeanum. Ulyssipone: Typis, et expensis Academicis. 1790. ↑ "FC49/MG049: Longan Growing in the Florida Home Landscape". Ask IFAS - Powered by EDIS (ingilis). İstifadə tarixi: 30 sentyabr 2026. ↑ Krikorian, A. D. "Fruits of Warm Climates. Julia F. Morton , Curtis F. Dowling, Jr". The Quarterly Review of Biology. 64 (3). 1989-09: 349–350. doi:10.1086/416400. ISSN 0033-5770. ↑ [Pham, V. T.; Herrero, M. "Fruiting pattern in longan, Dimocarpus longan: from pollination to aril development". Annals of Applied Biology. 169 (3). 2016: 357–368. doi:10.1111/aab.12306. "Pham, V. T.; Herrero, M. "Fruiting pattern in longan, Dimocarpus longan: from pollination to aril development". Annals of Applied Biology. 169 (3). 2016: 357–368. [[:az:Rəqəmli obyektin identifikatoru|doi]]:[//doi.org/10.1111%2Faab.12306 10.1111/aab.12306]."] (#bad_url). Pham, V. T.; Herrero, M. "Fruiting pattern in longan, Dimocarpus longan: from pollination to aril development". Annals of Applied Biology. 169 (3). 2016: 357–368. doi:10.1111/aab.12306.. (#apostrophe_markup) ↑ Menzel, C. M.; Waite, G. K., redaktorlar Litchi and longan: botany, production and uses. Botany, Production and Uses. UK: CABI Publishing. 2005-01. ISBN 978-0-85199-696-7. ↑ Understanding and Quantifying Mountain Tourism. World Tourism Organization (UNWTO). 25 aprel 2023. ISBN 978-92-844-2402-3. ↑ Paull, R. E.; Duarte, O., redaktorlar Tropical fruits, Volume 1. Wallingford: CABI. 2011. ISBN 978-1-84593-672-3. ↑ Siddiq, Muhammad, redaktorTropical and Subtropical Fruits. Wiley. 17 avqust 2012. ISBN 978-0-8138-1142-0. ↑ Lim, T. K. "Edible Medicinal And Non-Medicinal Plants". 2013. doi:10.1007/978-94-007-5628-1. ↑ Nakagawa, Shin-ichi; Yamamoto, Akira. "Compatibility of National Food Composition Databases with USDA FoodData Central: A Seven-Country LLM-Based Analysis". doi.org. 1 iyun 2026. İstifadə tarixi: 30 sentyabr 2026. ↑ "Dimocarpus longan: Barstow, M." IUCN Red List of Threatened Species. 31 oktyabr 2017. İstifadə tarixi: 30 sentyabr 2026.
https://az.wikipedia.org/wiki/Lonqan
http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:782795-1
https://doi.org/10.5962/bhl.title.40199
https://ask.ifas.ufl.edu/publication/MG049
https://doi.org/10.1086/416400
//doi.org/10.1086%2F416400
//www.worldcat.org/issn/0033-5770
Tarix : 30 sentyabr 2026
