Lokiceratops rangiformis növünün paleoartistik bərpası. Lokiseratops (lat. Lokiceratops) — Təbaşir dövrünün sonlarında, təxminən 78 milyon il əvvəl Şimali Amerikada yaşamış, Ceratopsidae fəsiləsinə aid buynuzlu dinozavr cinsidir. Cinsə yalnız bir növ — Lokiceratops rangiformis daxildir. Onun fosilləri ABŞ-nin Montana ştatının şimalında yerləşən Judith River formasiyasının çöküntülərindən aşkar edilmişdir. Lokiseratops xüsusilə böyük və qeyri-simmetrik yaxalıq bəzəkləri ilə seçilir və məlum sentrozavrlar arasında ən iri nümayəndələrdən biri hesab olunur. Kəşfi Lokiseratopsun holotipi EMK 0012 nömrəsi ilə qeyd olunan fosil nümunəsidir. Nümunə 2019-cu ildə ABŞ-nin Montana ştatının şimalında, Kanada sərhədinə yaxın ərazidə yerləşən Loki karxanasında aşkar edilmişdir. Fosil Judith River formasiyasının Makklelland Ferri üzvünün aşağı hissəsində yerləşən çöküntülərdən tapılmışdır. Holotip əsasən kəllə sümüklərindən ibarət olmaqla yanaşı, onurğanın və ön ətraf qurşağının bəzi hissələrini, çanaq elementlərini və digər fraqmentar skelet sümüklərini də qoruyub saxlamışdır. Cins və növ 2024-cü ildə paleontoloq Mark Loewen və həmkarları tərəfindən elmi şəkildə təsvir edilmişdir. Cins adı Skandinaviya mifologiyasındakı Loki obrazına və qədim yunan dilində buynuz və üz mənasını verən ceratops sözünə əsaslanır. Növ adı rangiformis isə yaxalıqdakı bəzəklərin maral buynuzlarını xatırlatmasına istinad edir. Tədqiqatçılar heyvanın qeyri-adi yaxalıq bəzəklərinin Loki ilə əlaqələndirilən bıçaqvari təsvirləri xatırlatdığını da qeyd etmişlər. Strukturu Lokiseratops böyük bədənli dördayaqlı ot yeyən dinozavr olmuşdur. Holotipin təxminən 6,7 metr uzunluğunda və 5 ton kütləsində olduğu təxmin edilir. Bu göstəricilər onu Centrosaurinae yarımfəsiləsinin məlum ən iri nümayəndələrindən birinə çevirir. Kəlləsinin əsas hissəsinin uzunluğu təxminən 0,95 metr, ümumi kəllə uzunluğu isə təxminən 1,9 metrə yaxın olmuşdur. Lokiseratopsun ən diqqətçəkən xüsusiyyəti kəlləsinin arxa hissəsində yerləşən böyük sümük yaxalığıdır. Bu yaxalıqda bir neçə cüt epiparietal sümük çıxıntısı yerləşirdi. Xüsusilə ikinci epiparietal çıxıntı böyük, yastı və bıçaqvari formada idi. Sağ və sol tərəfdəki bəzi çıxıntıların ölçülərinin bir-birindən fərqlənməsi onun yaxalığının nəzərəçarpacaq dərəcədə qeyri-simmetrik olduğunu göstərir. Lokiseratopsun skeletinin rekonstruksiyası. Yaxın qohumlarından fərqli olaraq Lokiseratopsun burun üzərində nəzərəçarpacaq buynuzunun olmadığı müəyyən edilmişdir. Bunun əvəzinə heyvanın əsas kəllə bəzəyi gözlərin arxasında yerləşən və yaxalıq boyunca uzanan sümük çıxıntılarından ibarət idi. Bu xüsusiyyətlər onun digər sentrozavrlardan fərqləndirilməsində mühüm rol oynayır. Təsnifatı Lokiseratops Ornithischia dəstəsinə daxil olan Ceratopsia qrupunun nümayəndəsidir. O, Ceratopsidae fəsiləsinin Centrosaurinae yarımfəsiləsinə aid edilir. Filogenetik analizlər Lokiseratopsu Albertaceratops və Medusaceratops ilə yaxın qohum olan Albertaceratopsini kladının tərkibində yerləşdirir. Bu üç cinsin bir-birinə yaxınlığı kəllə və yaxalıq xüsusiyyətləri ilə dəstəklənir. Lokiseratopsun kəşfi Şimali Amerikanın gec Təbaşir dövrü ceratopsidlərinin müxtəlifliyi haqqında yeni məlumatlar vermişdir. Onun tapıldığı kiçik coğrafi ərazinin eyni və ya yaxın geoloji təbəqələrində dörd fərqli sentrozavr və bir şazmozavr nümayəndəsinin yaşadığı müəyyən edilmişdir. Bu, Laramidiyada müəyyən zaman intervalı üçün olduqca yüksək ceratopsid müxtəlifliyi hesab olunur. Paleoekologiya Lokiseratops təxminən 78 milyon il əvvəl, Təbaşir dövrünün Kampan mərhələsində yaşamışdır. Həmin dövrdə Montana ərazisi Laramidiya kimi tanınan qədim quru sahəsinin bir hissəsi idi. Judith River formasiyasının Lokiseratopsun aşkar edildiyi hissəsində çay sistemləri, bataqlıq xüsusiyyətləri və müxtəlif bitki örtüyü ilə əlaqəli çöküntülər mövcud olmuşdur. Loki karxanasında Lokiseratopsun qalıqları ilə yanaşı balıq pulcuqları, molyusklar, karbonlaşmış bitki və ağac qalıqları, həmçinin kəhrəba parçaları aşkar edilmişdir. Bu tapıntılar heyvanın yaşadığı ərazidə çay və bataqlıq mühitlərinin mövcud olduğunu göstərir. Lokiseratops böyük ehtimalla həmin ekosistemdə müxtəlif bitkilərlə qidalanan iri ot yeyənlərdən biri olmuşdur. Əhəmiyyəti Lokiseratopsun kəşfi gec Təbaşir dövründə ceratopsidlərin təkamülünü və coğrafi yayılmasını araşdıran paleontoloqlar üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Eyni bölgədə bir neçə fərqli buynuzlu dinozavrın mövcudluğu onların ekoloji baxımdan necə bölündüyü və bir-birindən necə fərqləndiyi barədə yeni suallar yaratmışdır. Tədqiqatçılar Lokiseratopsun daxil olduğu qrupun Şimali Laramidiyanın nisbətən məhdud bir hissəsində sürətli regional şaxələnmə keçirmiş ola biləcəyini irəli sürmüşlər. Həmçinin bax Dinozavr Dinozavrların dərrakəsi Ceratopsidae Centrosaurinae Albertaceratops Medusaceratops Triceratops Təbaşir dövrü Kampan Montana Laramidiya Paleontologiya Fosil İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Lokiseratops
//doi.org/10.7717%2Fpeerj.17224
https://az.wikipedia.org/wiki/Lokiseratops
https://az.wikipedia.org/wiki/Lokiseratops
Tarix : 20 oktyabr 2026
