Lipitsa atı. Lipitsa atı — Sloveniyanın Lipitsa bölgəsində əsası qoyulmuş və Habsburqlar dövründə inkişaf etdirilmiş Avropa at cinsidir. Cins xüsusilə Vyana İspan Atçılıq Məktəbi ilə əlaqələndirilir və klassik dresajın yüksək məktəb elementlərinin nümayişində istifadə olunur. Lipitsa atları yığcam və əzələli bədən quruluşu, nəcib başı, yüksək daşınan boynu və adətən boz rəngi ilə seçilir. Mənşəyi Cinsin adı müasir Sloveniya ərazisində yerləşən Lipitsa yaşayış məntəqəsindən və burada yaradılmış damazlıq təsərrüfatından götürülmüşdür. Lipitsa atçılıq təsərrüfatının tarixi XVI əsrə gedib çıxır. 1580-ci ildə Avstriya arxdukezi II Karlın qərarı ilə burada saray və hərbi məqsədlər üçün at yetişdirilməsi təşkil edilmişdir. Lipitsa damazlıq təsərrüfatının yaradılmasında bölgənin yerli Karst atı əsas bazalardan biri olmuşdur. Sonrakı dövrlərdə İspaniya, Neapol, Danimarka, Kladruber və daha sonra Ərəb atı mənşəli ayğırlardan istifadə edilmişdir. Məqsəd həm gözəl görünüşlü, həm də güclü, dözümlü və saray atçılığı üçün uyğun at yaratmaq idi. Tarixi inkişafı XVII və XVIII əsrlərdə Lipitsa damazlıq təsərrüfatının əhəmiyyəti artdı. Habsburq monarxiyasının hakimiyyəti dövründə burada atların seleksiyası sistemli şəkildə aparılırdı. XVIII əsrdə Lipitsa atlarının əsas cins xətləri formalaşmağa başladı və müasir Lipitsa atlarının şəcərəsinin əsasını qoyan ayğır xətləri müəyyənləşdi. Müasir cinsin əsas ayğır xətlərindən Pluto, Conversano, Favory və Neapolitano XVIII əsrdə formalaşmış əsas xətlər arasında yer alır. Sonrakı dövrlərdə Siglavy, Maestoso, Tulipan və digər xətlər də Lipitsa atlarının damazlıq sistemində mühüm yer tutmuşdur. Lipitsa damazlıq təsərrüfatında atlar. Vyana İspan Atçılıq Məktəbi Lipitsa atının ən məşhur istifadə sahəsi Vyana İspan Atçılıq Məktəbidir. Məktəbin tarixi XVI əsrə gedib çıxır və burada klassik atçılığın yüksək məktəb elementləri əsrlər boyu inkişaf etdirilmişdir. Lipitsa atları bu məktəbdə xüsusi təlim keçərək piaffe, levade, capriole və digər mürəkkəb hərəkətləri yerinə yetirirlər. Lipitsa atlarının bu məqsəd üçün seçilməsinin səbəbləri arasında güclü arxa ətraflar, yaxşı tarazlıq, öyrənmə qabiliyyəti və insanla işləməyə uyğun temperament göstərilir. Klassik yüksək məktəb hərəkətlərində atın bədənini toplaması və ağırlıq mərkəzini dəyişməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xarici görünüşü Lipitsa atı orta ölçülü, yığcam və güclü bədən quruluşuna malikdir. Baş orta ölçülü və nəcib görünüşlü, gözlər iri və ifadəli, burun dəlikləri isə genişdir. Boyun yüksəkdən başlayır və qövsvari formaya malikdir. Döş qəfəsi dərin və geniş, bel düz, sağrı isə əzələli və yumrudur. Cins ən çox boz rəngi ilə tanınır. Lakin Lipitsa tayları doğulduqları zaman adətən tünd rəngdə olur və yaşlandıqca rəngləri açılaraq boz rəngə keçir. Buna görə böyümüş Lipitsa atları gündəlik həyatda tez-tez "ağ atlar" adlandırılsa da, genetik baxımdan onların böyük hissəsi boz rənglidir. Lipitsa atının xarakterik boz rəngi. Hərəkətləri və xarakteri Lipitsa atlarının yerişləri yüksək, elastik və enerjili olması ilə seçilir. Xüsusilə klassik dresajda atın hərəkətləri üzərində dəqiq nəzarət və tarazlıq tələb olunur. Cinsin güclü arxa ətrafları yüksək məktəb hərəkətlərinin yerinə yetirilməsinə imkan verir. Xarakter baxımından Lipitsa atları ağıllı, qürurlu və enerjili hesab olunur. Eyni zamanda öyrədilməyə uyğun olmaları və insanla əməkdaşlıq etmələri klassik atçılıq üçün mühüm üstünlükdür. Cinsin uzunömürlülüyü və müxtəlif şəraitlərə uyğunlaşma qabiliyyəti də onun əsas xüsusiyyətləri arasında göstərilir. Müharibələr və köçürülmələr Lipitsa atlarının tarixi Avropadakı müharibələrdən ciddi şəkildə təsirlənmişdir. XVIII əsrin sonlarında Fransa inqilab müharibələri zamanı damazlıq sürüsü təhlükəsizlik məqsədilə Macarıstana köçürülmüş və sonradan yenidən Lipitsaya qaytarılmışdır. Napoleon müharibələri dövründə atlar bir neçə dəfə Lipitsadan çıxarılmışdır. 1805-ci ildə sürü əvvəlcə Đakovo, daha sonra Macarıstandakı başqa damazlıq təsərrüfatına köçürülmüşdür. 1809-cu ildə isə atlar yenidən müharibədən qorunmaq üçün Macarıstana aparılmış və 1815-ci ildən sonra Lipitsaya qayıtmışdır. Birinci Dünya müharibəsi zamanı da Lipitsa sürüsü təxliyə edilmişdir. Müharibədən sonra Avstriya-Macarıstan imperiyasının dağılması nəticəsində damazlıq atları müxtəlif ölkələr arasında bölüşdürülmüşdür. Beləliklə, Lipitsa atlarının müasir populyasiyalarının Avstriya, İtaliya, Macarıstan, Xorvatiya, Sloveniya və digər ölkələrdə formalaşmasına şərait yaranmışdır. İkinci Dünya müharibəsi İkinci Dünya müharibəsi zamanı Lipitsa atları yenidən ciddi təhlükə ilə üzləşmişdir. 1943-cü ildə alman qüvvələri Lipitsadakı atların böyük hissəsini Çexoslovakiyadakı Hostauya köçürmüşdür. Burada müxtəlif Avropa damazlıq təsərrüfatlarından gətirilmiş Lipitsa atları bir yerdə saxlanılırdı. 1945-ci ildə Amerika qoşunlarının bölgəyə daxil olması nəticəsində Hostaudakı atların böyük hissəsi qorunmuşdur. Bu hadisə sonradan 1963-cü ildə çəkilmiş Miracle of the White Stallions filmi ilə geniş auditoriyaya tanıdılmışdır. Damazlıq və əsas xətlər Lipitsa atlarının damazlıq sistemi ənənəvi ayğır xətləri və madyan ailələri üzərində qurulmuşdur. Müasir Lipitsa atlarının şəcərələri XVIII və XIX əsrlərdə formalaşmış klassik ayğır xətlərinə qədər izlənilir. Bu sistem cinsin genetik və tarixi xüsusiyyətlərinin qorunmasına xidmət edir. Lipitsa damazlıq sistemində Ərəb atının da müəyyən rolu olmuşdur. XIX əsrdə ərəb ayğırlardan istifadə edilmiş və bu qan xətlərindən biri olan Siglavy sonrakı Lipitsa nəsillərinin əsas xətlərindən birinə çevrilmişdir. UNESCO irsi Lipitsa atının yetişdirilməsi ilə bağlı ənənələr 2022-ci ildə UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irsin reprezentativ siyahısına daxil edilmişdir. Bu ənənə Avstriya, Bosniya və Herseqovina, Xorvatiya, Macarıstan, İtaliya, Rumıniya, Slovakiya və Sloveniya tərəfindən birgə təqdim edilmişdir. UNESCO bu ənənələrin 450 ildən artıq müddətdə müxtəlif icmaları birləşdirdiyini qeyd edir. Lipitsa atları bu gün mərasimlərdə, paradlarda, bayramlarda, turizmdə və terapevtik minik fəaliyyətlərində də istifadə olunur. Beləliklə, cins yalnız heyvandarlıq baxımından deyil, həm də Avropanın mədəni irsinin bir hissəsi kimi qiymətləndirilir. Müasir yayılması Bu gün Lipitsa atları əsasən Avropada yetişdirilir. Sloveniyadakı Lipitsa damazlıq təsərrüfatı cinsin tarixi mənşə mərkəzi olaraq qalır, Avstriyadakı Piber Federal Damazlıq Təsərrüfatı isə Vyana İspan Atçılıq Məktəbi üçün əsas damazlıq mərkəzlərindən biridir. Cinsin nümayəndələri həmçinin Xorvatiya, Macarıstan, İtaliya, Rumıniya, Slovakiya, Bosniya və Herseqovina və digər ölkələrdə yetişdirilir. Lipitsa atlarının beynəlxalq damazlıq sistemi müxtəlif ölkələrdə fəaliyyət göstərən təşkilatların əməkdaşlığı ilə qorunur. Həmçinin bax At At cinsləri Atçılıq Dresaj Vyana İspan Atçılıq Məktəbi Lipitsa Sloveniya Avstriya Habsburqlar Ərəb atı Lusitano Əndəlus atı Anglo-ərəb atı Friz atı Sorraia atı Piber Federal Damazlıq Təsərrüfatı UNESCO Qeyri-maddi mədəni irs İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Lipitsa_at%C4%B1
https://www.lipica.org/en/lipizzan-horses/
https://www.lipica.org/en/history-of-lipica/
https://www.lipica.org/en/breeding-herd/
https://www.srs.at/en/
https://ich.unesco.org/en/RL/lipizzan-horse-breeding-traditions-01687
https://www.lipica.org/en/about-the-stud-farm/
Tarix : 8 oktyabr 2026
