Koleken Koleken — Təbaşir dövrünün sonlarında indiki Argentina ərazisində yaşamış, Abelisauridae fəsiləsinə mənsub ətyeyən dinozavr cinsidir. Cinsin yeganə məlum növü Koleken inakayali adlanır. Bu dinozavrın qalıqları Pataqoniya bölgəsində yerləşən La Koloniya formasiyasından aşkar edilmişdir. Koleken qısa və dərin kəlləyə, güclü arxa ətraflara və nisbətən kiçik ön ətraflara malik olan abelizavridlərin nümayəndəsidir. Onun kəşfi Cənubi Amerikanın son Təbaşir dövründəki yırtıcı dinozavrlarının müxtəlifliyi haqqında yeni məlumatlar vermişdir. Kəşfi və tədqiqi Kolekenin fosilləri Argentinanın Çubut əyalətində, La Koloniya formasiyasının çöküntülərində aşkar edilmişdir. Holotip nümunə MPEF-PV 10826 nömrəsi ilə qeydiyyata alınmışdır. Nümunəyə kəllənin bir neçə sümüyü, onurğa sütununun hissələri, çanaq qurşağı və arxa ətraf sümükləri daxildir. Fosillərin bir hissəsinin anatomik əlaqəsini saxlaması tədqiqatçılara heyvanın skelet quruluşunu ətraflı müqayisə etmək imkanı vermişdir. Cins 2024-cü ildə Dieqo Pol və həmkarları tərəfindən elmi şəkildə təsvir edilmişdir. Fosillərin öyrənilməsi zamanı onun əvvəllər məlum olan Carnotaurus və digər abelizavridlərlə oxşarlıqları müəyyən edilmişdir. Bununla yanaşı, kəllə və skeletin bəzi hissələrində fərqləndirici anatomik xüsusiyyətlər aşkar edilmiş və yeni cinsin yaradılması əsaslandırılmışdır. Adının mənası Koleken adı Pataqoniyanın yerli tehuelçe dilindən götürülmüşdür və gil ilə suyun qarışığını ifadə edir. Bu ad fosillərin aşkar edildiyi gil tərkibli çöküntülərə işarədir. inakayali növ adı isə XIX əsrdə yaşamış tehuelçe rəhbərlərindən biri olan İnakayalın şərəfinə verilmişdir. Beləliklə, dinozavrın elmi adı həm onun geoloji mənşəyini, həm də Pataqoniyanın yerli xalqlarının tarixini əks etdirir. Anatomik xüsusiyyətləri Koleken iki ayaq üzərində hərəkət edən ətyeyən teropod idi. Onun bədən quruluşu digər abelizavridlərə bənzəyirdi. Güclü arxa ətraflar bədən ağırlığını daşıyır, uzun quyruq isə hərəkət zamanı tarazlığın qorunmasına kömək edirdi. Ön ətrafların kiçilməsi abelizavridlərin təkamülündə geniş yayılmış xüsusiyyət idi və bu heyvanlarda ovun tutulmasında əsas rolun çənələrə məxsus olduğunu göstərir. Kolekenin kəlləsi Carnotaurusun kəlləsindən müəyyən xüsusiyyətlərinə görə fərqlənirdi. Xüsusilə Carnotaurusun gözlərinin üzərində yerləşən iri buynuzabənzər çıxıntılar Kolekendə müşahidə edilmir. Bunun əvəzinə onun kəllə sümüklərində daha alçaq çıxıntılar və nahamar səthlər mövcud idi. Bu fərqlər yaxın qohum abelizavridlərin baş quruluşunun eyni olmadığını göstərir. Holotipin onurğa və çanaq sümükləri də onun digər abelizavridlərlə müqayisəsinə imkan verir. Bu sümüklərdəki əzələ birləşmə sahələri, çıxıntılar və oynaq səthləri heyvanın hərəkət aparatının quruluşunu öyrənmək baxımından əhəmiyyətlidir. Skeletin qorunmuş hissələri Kolekenin abelizavridlər arasında özünəməxsus anatomik xüsusiyyətlərə malik olduğunu təsdiqləyir. Təsnifatı Koleken Theropoda daxilində Ceratosauria qrupuna, daha dəqiq desək, Abelisauridae fəsiləsinə aid edilir. Bu fəsiləyə Carnotaurus, Majungasaurus, Aucasaurus, Rajasaurus və Skorpiovenator kimi dinozavrlar da daxildir. Abelizavridlər əsasən qədim Qondvana qitəsinin müxtəlif hissələrindən məlumdur və son Təbaşir dövründə cənub yarımkürəsinin mühüm yırtıcıları arasında olmuşlar. Filogenetik təhlillər Kolekenin Carnotaurusla yaxın qohum olduğunu göstərir. Hər iki cins Argentinanın son Təbaşir dövrü çöküntülərindən məlumdur. Onların anatomik fərqləri abelizavridlərin eyni regionda müxtəlif kəllə formaları və bədən xüsusiyyətləri inkişaf etdirdiyini göstərir. Bu müxtəliflik yırtıcı dinozavrların təkamülünün mürəkkəbliyini anlamaq üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Yaşadığı dövr və mühit Kolekenin qalıqları La Koloniya formasiyasından əldə edilmişdir. Bu formasiyanın çöküntüləri Təbaşir dövrünün sonlarına, əsasən Maastrixt mərtəbəsinə aid edilir. Həmin dövrdə Pataqoniya ərazisində çaylar, göllər, sahilyanı düzənliklər və müxtəlif bitki örtüyünə malik quru ekosistemləri mövcud idi. Bu mühit həm iri ot yeyən dinozavrlar, həm də onları ovlayan yırtıcılar üçün yaşayış şəraiti yaradırdı. La Koloniya formasiyasından müxtəlif onurğalıların, o cümlədən dinozavrların, tısbağaların və timsahların fosilləri məlumdur. Buradan Carnotaurus kimi iri ətyeyən dinozavrların qalıqları da tapılmışdır. Kolekenin eyni formasiyadan məlum olması Pataqoniyada son Təbaşir dövrünün sonunda abelizavridlərin müxtəlifliyinin əvvəllər düşünüldüyündən daha yüksək olduğunu göstərir. Qidalanması Koleken ətyeyən dinozavr idi və ehtimal ki, özündən kiçik və orta ölçülü onurğalı heyvanlarla qidalanırdı. Onun çənə və diş quruluşu abelizavridlər üçün səciyyəvi olan ət parçalamağa uyğunlaşmış anatomik xüsusiyyətlərlə əlaqələndirilir. Bununla belə, mədə möhtəviyyatı və ya birbaşa ov izləri məlum olmadığı üçün onun konkret hansı heyvanları ovladığını müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Abelizavridlərin qısa, lakin güclü kəlləsi və iti dişləri onların qidanı tutmaq və parçalamaq üçün əsasən baş və boyun əzələlərindən istifadə etdiyini göstərir. Ön ətrafların kiçik olması isə ovun tutulmasında onların məhdud rol oynadığını düşündürür. Kolekenin anatomiyası bu ümumi qidalanma strategiyasına uyğun gəlir, lakin onun ov davranışının bütün detalları məlum deyil. Təkamül əhəmiyyəti Kolekenin kəşfi Abelisauridae fəsiləsinin təkamülünü araşdırmaq üçün yeni məlumatlar vermişdir. Tədqiqatçılar onun anatomik xüsusiyyətlərini digər Ceratosauria nümayəndələri ilə müqayisə edərək müxtəlif skelet hissələrinin təkamül sürətini təhlil etmişlər. Nəticələr abelizavridlərin kəllə sümüklərində və bəzi digər anatomik strukturlarında fərqli təkamül dəyişikliklərinin baş verdiyini göstərmişdir. Koleken və Carnotaurusun yaxın qohum olmalarına baxmayaraq fərqli kəllə quruluşlarına malik olması bu qrupda morfoloji müxtəlifliyin əhəmiyyətini nümayiş etdirir. Onların eyni geoloji formasiyadan məlum olması həmçinin son Təbaşir dövründə Cənubi Amerikanın yırtıcı dinozavr faunasının zənginliyini təsdiqləyir. Bu səbəbdən Koleken paleontoloji tədqiqatlarda abelizavridlərin mənşəyi, yayılması və müxtəlifləşməsi ilə bağlı mühüm nümunələrdən biri hesab olunur. Həmçinin bax Dinozavrlar Theropoda Ceratosauria Abelisauridae Carnotaurus Majungasaurus Aucasaurus Rajasaurus Skorpiovenator Təbaşir dövrü Pataqoniya Argentina Qondvana Dinozavrların təkamülü İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Koleken
//doi.org/10.1111%2Fcla.12583
https://az.wikipedia.org/wiki/Koleken
https://az.wikipedia.org/wiki/Koleken
Tarix : 20 oktyabr 2026
