Khankhuuluu mongoliensisin həyat rekonstruksiyası. Xankhuluu (Khankhuuluu) — Son Təbaşir dövründə indiki Monqolustan ərazisində yaşamış erkən tirannozavroid teropod dinozavr cinsidir. Cinsin yeganə məlum növü Khankhuuluu mongoliensisdir. Fosil qalıqları Qobi səhrasında yerləşən Baynşire formasiyasından aşkar edilmişdir. Xankhuluu təxminən 86 milyon il əvvəl yaşamış orta ölçülü və nisbətən incə bədən quruluşlu yırtıcı olmuşdur. Onun skeleti daha erkən ayrılan tirannozavroidlərin və sonrakı tirannozavrların anatomik xüsusiyyətlərini birlikdə daşıyır. Buna görə Xankhuluu Tyrannosauroideanın Eutyrannosauriaya aparan təkamül mərhələlərini öyrənmək üçün mühüm fosil takson hesab edilir. Khankhuuluuın həyat rekonstruksiyası. Kəşfi və adlandırılması Xankhuluuya aid fosil qalıqları əslində 1970-ci illərdə Monqolustanın Qobi səhrasında aparılan Sovet-Monqol paleontoloji ekspedisiyaları zamanı aşkar edilmişdir. İki əsas nümunə 1972 və 1973-cü illərdə Baynşire formasiyasının çöküntülərindən tapılmışdır. Bu materialın tərkibində kəllə sümükləri, fəqərələr, çiyin qurşağı, çanaq və ön və arxa ətraflara aid sümüklər vardır. Nümunələr uzun müddət ayrıca yeni takson kimi tanınmamışdır. 1977-ci ildə bu fosillər ilkin olaraq Çində aşkar edilmiş Alectrosaurus cinsinə aid edilmişdi. Sonrakı tədqiqatlarda Monqolustan nümunələrinin Alectrosaurusdan bir sıra anatomik xüsusiyyətlərinə görə fərqləndiyi müəyyən edildi. 2025-ci ildə Jared T. Voris və həmkarları materialı yenidən araşdıraraq onu yeni cins və növ kimi təsvir etdilər. Khankhuuluu adı monqol dilindəki khankhuu — "şahzadə" və luu — "əjdaha" sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır və "əjdaha şahzadəsi" mənasını verir. Növ adı mongoliensis isə fosillərin aşkar edildiyi Monqolustana istinad edir. Bu səbəbdən heyvan bəzən elmi-populyar mənbələrdə "əjdaha şahzadəsi" adlandırılmışdır. Quruluşu Xankhuluu orta ölçülü tirannozavroid olmuşdur. Bədən uzunluğu təxminən 4 metr, kütləsi isə təxminən 500–750 kq olaraq qiymətləndirilir. Bu göstəricilər onu sonrakı Tyrannosaurus və digər iri Tyrannosauridae nümayəndələrindən xeyli kiçik edir. Bədəninin nisbətən yüngül olması və uzun arxa ətrafları onun çevik hərəkət edən yırtıcı olduğunu göstərir. Xankhuluunun kəlləsi sonrakı tirannozavridlərin dərin və iri kəlləsindən daha alçaq və nisbətən incə quruluşda idi. Bu xüsusiyyət onun daha erkən ayrılan tirannozavroidlərə xas morfologiyanı qoruduğunu göstərir. Bununla yanaşı, kəllə və çənə sümüklərində daha törəmə tirannozavroidlərlə paylaşdığı xüsusiyyətlər də müşahidə edilir. Khankhuuluuın kəllə rekonstruksiyası. Arxa ətraflar Xankhuluunun ən diqqətçəkən anatomik xüsusiyyətlərindəndir. Ayaqları uzun və incə idi. Bud sümüyü ilə baldır sümüklərinin nisbətləri daha sonrakı iri tirannozavrlarla müqayisədə daha çox sürətli və çevik hərəkətə uyğun bədən quruluşunu göstərir. Bu xüsusiyyət Xankhuluunun tirannozavroidlərin təkamülündə iri və ağır bədənli formaların yaranmasından əvvəl mövcud olmuş daha yüngül bədən planını təmsil etdiyini göstərir. Təsnifatı Xankhuluu Dinosauria, Saurischia, Theropoda, Coelurosauria və Tyrannosauroidea daxilində yerləşdirilir. 2025-ci ildə aparılmış filogenetik analizlər onu Eutyrannosauria xaricində, lakin həmin qrupa aparan təkamül xəttinə yaxın yerləşdirir. Bu mövqe Xankhuluunun sonrakı iri tirannozavrların yaranmasından əvvəlki mühüm təkamül mərhələsini təmsil etdiyini göstərir. Xankhuluunun anatomiyası tirannozavroidlərin təkamülündə bədən ölçüsünün və kəllə quruluşunun mərhələli dəyişməsini göstərir. Daha erkən tirannozavroidlərdə kiçik və incə bədən quruluşu üstünlük təşkil edirdi. Sonrakı Eutyrannosauria nümayəndələrində isə daha iri bədən, güclü çənə və daha dərin kəllə inkişaf etmişdir. Xankhuluu bu iki morfoloji mərhələ arasında anatomik xüsusiyyətlərin bir hissəsini birləşdirən mühüm taksondur. 2025-ci ildə aparılmış digər filogenetik analizlər də Xankhuluunun Alectrosaurusla yaxın əlaqəsini dəstəkləmişdir. Bu iki taksonun birlikdə erkən ayrılan tirannozavroidlər arasında yerləşməsi Asiyada tirannozavrların təkamül tarixinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bununla belə, müxtəlif məlumat dəstləri tirannozavroidlər arasındakı bəzi qohumluq əlaqələrində fərqli nəticələr verə bilər. Yaşadığı mühit Xankhuluu Son Təbaşir dövrünün Turon–Santon mərhələlərində, təxminən 90–85 milyon il əvvəl indiki Monqolustan ərazisində yaşamışdır. Fosilləri Baynşire formasiyasından aşkar edilmişdir. Bu geoloji vahid Qobi bölgəsində geniş yayılmışdır və Son Təbaşir dövrünün quru ekosistemləri haqqında zəngin fosil məlumatları verir. Baynşire formasiyasının çöküntüləri əsasən qədim çay sistemləri ilə əlaqəli mühitlərdə əmələ gəlmişdir. Tədqiqatlar fosillərin əyri istiqamətdə axan çayların və daşqın düzənliklərinin olduğu ekosistemlərdə toplandığını göstərir. Bu ərazidə çoxsaylı dinozavr qrupları, pterozavrlar, krokodilimorflar, tısbağalar və balıqlar yaşamışdır. Xankhuluunun yaşadığı ekosistemdə müxtəlif teropodlar, ankilozavrlar, marqinocefallar, hadrozauroidlər və sauropodlar mövcud idi. Bu müxtəliflik Xankhuluunun özündən daha böyük və daha kiçik dinozavrlarla eyni ekosistemdə yaşadığını göstərir. Orta ölçülü yırtıcı kimi onun ekosistemdə müəyyən ov və rəqabət nişinə malik olduğu ehtimal edilir, lakin konkret qida tərkibini müəyyənləşdirən birbaşa dəlil yoxdur. Təkamül əhəmiyyəti Xankhuluunun kəşfinin ən mühüm nəticələrindən biri Tyrannosauridaenin mənşəyinə dair yeni məlumat verməsidir. Sonrakı iri tirannozavrların əcdadlarının kiçik və çevik bədənli yırtıcılar olması uzun müddətdir irəli sürülürdü. Xankhuluunun skeleti bu model üçün mühüm anatomik sübutlar təqdim edir, çünki onun uzun ayaqları və nisbətən yüngül kəlləsi sonrakı iri tirannozavrların daha ağır bədən quruluşundan kəskin şəkildə fərqlənir. Tədqiqat müəllifləri Xankhuluunun Asiyada yaşayan erkən tirannozavroidlərin Şimali Amerikaya yayılmasında mühüm rol oynaya biləcəyini irəli sürmüşlər. Bu hipotezə əsasən, Asiyada inkişaf edən tirannozavroid xətləri sonrakı geoloji dövrlərdə Şimali Amerikaya yayılmış və burada Eutyrannosauria daxilində böyük ölçülü formaların təkamülünə şərait yaratmış ola bilər. Bu nəticə tirannozavrların təkamülünün yalnız bir qitədə baş vermədiyini göstərən mühüm məlumatdır. Xankhuluu buna görə Tyrannosauroideanın erkən təkamülünü və Tyrannosaurus rex kimi nəhəng yırtıcıların yaranmasına aparan morfoloji dəyişiklikləri anlamaq üçün mühüm fosil hesab olunur. Onun kəşfi göstərir ki, tirannozavrların təkamülündə əsas dəyişikliklər yalnız bədən ölçüsünün artması ilə məhdudlaşmamış, həmçinin kəllə quruluşu, ayaqların nisbətləri və ümumi bədən planında mərhələli dəyişikliklər baş vermişdir. Həmçinin bax Dinozavrlar Theropoda Coelurosauria Tyrannosauroidea Eutyrannosauria Tyrannosauridae Tyrannosaurus Alectrosaurus Timurlengia Xiongguanlong Baynşire formasiyası Qobi səhrası Monqolustan Turon Santon Son Təbaşir Təbaşir dövrü Dinozavrların təkamülü Paleontologiya Asiya Şimali Amerika İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Khankhuuluu
//doi.org/10.1038%2Fs41586-025-08964-6
https://az.wikipedia.org/wiki/Khankhuuluu
https://az.wikipedia.org/wiki/Khankhuuluu
Tarix : 20 oktyabr 2026
