Yerin quru və okean ekosistemlərində fotoavtotrofların yayılmasını göstərən SeaWiFS xəritəsi. İlkin məhsuldarlıq — ekosistemlərdə avtotrof orqanizmlərin qeyri-üzvi maddələrdən üzvi maddə yaratması prosesidir. Bu proses əsasən fotosintez vasitəsilə həyata keçirilir və burada enerji mənbəyi günəş işığıdır. Bəzi mikroorqanizmlər isə kimyəvi reaksiyalardan əldə etdikləri enerji hesabına xemosintez yolu ilə üzvi maddə yaradır. İlkin məhsuldarlıq Yer üzərindəki qida şəbəkələrinin əsasını təşkil edir və heterotrof orqanizmlər üçün enerji və üzvi maddə mənbəyi yaradır. Ekoloqlar ilkin məhsuldarlığı ümumi və xalis məhsuldarlığa ayırırlar. Ümumi ilkin məhsuldarlıq (GPP) müəyyən müddət ərzində produsentlər tərəfindən yaradılan ümumi kimyəvi enerjinin və ya üzvi karbonun miqdarını ifadə edir. Bu enerjinin bir hissəsi bitkilərin və digər avtotrofların tənəffüsünə və həyati fəaliyyətlərinin saxlanmasına sərf olunur. Tənəffüs xərcləri çıxıldıqdan sonra qalan hissə xalis ilkin məhsuldarlıq (NPP) adlanır. NPP = GPP − tənəffüs Fotosintezdə karbon qazının üzvi maddəyə çevrilməsində iştirak edən Kalvin dövranının sxemi. Xalis ilkin məhsuldarlıq produsentlərin böyüməsi və çoxalması üçün istifadə oluna bilər və sonradan ot yeyən heyvanlar da daxil olmaqla istehlakçılar üçün enerji mənbəyinə çevrilir. Bu göstəricilər adətən müəyyən əraziyə və zaman intervalına düşən karbon kütləsi ilə ifadə edilir; məsələn, quru ekosistemlərində qram karbon/m²/il kimi. Quru ekosistemlərində ilkin məhsuldarlıq Quru ekosistemlərində ilkin məhsuldarlığın əsasını təşkil edən ağac nümunəsi. Quru ekosistemlərində ilkin məhsuldarlığın əsas hissəsini damarlı bitkilər təmin edir. Onun səviyyəsinə temperatur, su təminatı və fotosintez üçün mövcud işıq kimi amillər təsir göstərir. Buna görə səhralar və qütb bölgələri kimi suyun və ya istiliyin məhdud olduğu ərazilərdə ilkin məhsuldarlıq nisbətən aşağı olur. Meşələrdə isə məhsuldarlığın qiymətləndirilməsi üçün ağacların biokütləsindəki artım və tökülən yarpaq və digər üzvi qalıqlar kimi göstəricilərdən istifadə edilir. Çəmənliklərdə canlı və ölü bitki biokütləsinin zaman üzrə dəyişməsi mühüm ölçü üsullarından biridir. Okeanlarda ilkin məhsuldarlıq İlkin məhsuldarlıqda mühüm rol oynayan dəniz diatomlarının mikroskopik görünüşü. Okeanlarda ilkin məhsuldarlığın böyük hissəsini mikroskopik sərbəst üzən orqanizmlər, xüsusilə fitoplankton təşkil edir. Sahil zonalarında dəniz yosunları və digər iri avtotroflar da mühüm rol oynayır. Okeanlarda ilkin məhsuldarlığın əsas məhdudlaşdırıcı amilləri işıq və mineral qida maddələridir. Nitrat, fosfat və silikat kimi maddələr fitoplanktonun böyüməsi üçün vacibdir və onların dərin sulardan səthə qarışması məhsuldarlığa təsir edir. Dəmir də bəzi okean bölgələrində mühüm mikronutrient hesab olunur. Xüsusilə yüksək qida maddəsi, lakin az xlorofil ilə xarakterizə olunan bəzi ərazilərdə dəmir çatışmazlığı fitoplanktonun inkişafını məhdudlaşdıra bilər. Ölçülməsi İlkin məhsuldarlığın ölçülməsi ekosistemin quru və ya su mühiti olmasından və ümumi, yaxud xalis məhsuldarlığın müəyyən edilməsindən asılıdır. Quru ekosistemlərində xalis ilkin məhsuldarlıq çox vaxt bitki biokütləsinin zaman üzrə dəyişməsi əsasında hesablanır. Ümumi məhsuldarlığın müəyyənləşdirilməsi isə tənəffüsün də ayrıca qiymətləndirilməsini tələb etdiyindən daha mürəkkəbdir. Ekosistemlərdə karbon qazı mübadiləsinin ölçülməsi üçün eddy covariance kimi üsullardan da istifadə olunur.Su ekosistemlərində ənənəvi üsullardan biri işıq və qaranlıq şəraitində oksigen konsentrasiyasının dəyişməsini müqayisə etməkdir. Başqa geniş yayılmış yanaşma isə karbon-14 izotopunun qeyri-üzvi karbondan üzvi maddələrə daxil olmasının ölçülməsidir. Bundan başqa, sabit oksigen və karbon izotopları, həmçinin oksigen/argon nisbəti əsasında üsullar da tətbiq olunur. Qlobal ilkin məhsuldarlıq İlkin məhsuldarlıq biosferin karbon dövranının mühüm hissəsidir. Peyk müşahidələri və digər ölçmə üsullarına əsaslanan hesablamalara görə, Yerin ümumi fotoavtotrof ilkin istehsalı ildə təxminən 104,9 petaqram karbon təşkil edir. Bunun 56,4 petaqramı quru, 48,5 petaqramı isə okean ekosistemləri ilə əlaqələndirilir. Quru və okean arasında fərq yalnız ümumi miqdarda deyil, sahə vahidinə düşən məhsuldarlıq və produsentlərin biokütləsində də özünü göstərir.Keçmiş dövrlərin ilkin məhsuldarlığını qiymətləndirmək üçün geokimyəvi göstəricilərdən, o cümlədən dəniz çöküntülərində barium birləşmələrindən və oksigen izotoplarından istifadə olunur. Bu tədqiqatlar Yer tarixində ilkin məhsuldarlığın zamanla əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qaldığını göstərir. İnsan təsiri İnsan cəmiyyətləri də Yer kürəsinin xalis ilkin məhsuldarlıq dövranının bir hissəsidir və quru ekosistemlərindən geniş istifadə etməklə onun paylanmasına ciddi təsir göstərir. Kənd təsərrüfatı və digər torpaq istifadə formaları bəzi ərazilərdə məhsuldarlığı artıra bilsə də, qlobal miqyasda torpaq örtüyünün dəyişdirilməsi ilkin məhsuldarlığın azalmasına da səbəb olur. İnsanların xalis ilkin məhsuldarlıqdan istifadəsini ölçmək üçün insanın xalis ilkin məhsuldarlığı mənimsəməsi (HANPP) göstəricisindən istifadə olunur. Bu yanaşma insan fəaliyyətinin ekosistemlərə təsirinin qiymətləndirilməsi və davamlılıq tədqiqatlarında tətbiq edilir. ↑ Amthor, J. S.; Baldocchi, D. D. Terrestrial Higher Plant Respiration and Net Primary Production // Terrestrial Global Productivity. Academic Press. 2001. 33–59. ↑ Sigman, D. M.; Hain, M. P. "The Biological Productivity of the Ocean". Nature Education Knowledge. 3 (6). 2012: 1–16. ↑ Field, C. B.; Behrenfeld, M. J.; Randerson, J. T.; Falkowski, P. "Primary production of the biosphere: integrating terrestrial and oceanic components". Science. New York, N.Y. 281 (5374). 10 iyul 1998: 237–240. doi:10.1126/science.281.5374.237. ISSN 1095-9203. PMID 9657713. ↑ Amthor, J. S.; Baldocchi, D. D. Terrestrial Higher Plant Respiration and Net Primary Production // Terrestrial Global Productivity. Academic Press. 2001. 33–59. ↑ Sigman, D. M.; Hain, M. P. "The Biological Productivity of the Ocean". Nature Education Knowledge. 3 (6). 2012: 1–16. ↑ Clark, D. A.; Brown, S.; Kicklighter, D. W.; Chambers, J. Q.; Thomlinson, J. R.; Ni, J. "Measuring net primary production in forests: Concepts and field methods". Ecological Applications. 11 (2). 2001: 356–370. doi:10.1890/1051-0761(2001)011[0356:MNPPIF]2.0.CO;2. ↑ Scurlock, J. M. O.; Johnson, K.; Olson, R. J. "Estimating net primary productivity from grassland biomass dynamics measurements". Global Change Biology. 8 (8). 2002: 736–753. doi:10.1046/j.1365-2486.2002.00512.x. ↑ Field, C. B.; Behrenfeld, M. J.; Randerson, J. T.; Falkowski, P. "Primary production of the biosphere: integrating terrestrial and oceanic components". Science. New York, N.Y. 281 (5374). 10 iyul 1998: 237–240. doi:10.1126/science.281.5374.237. ISSN 1095-9203. PMID 9657713. ↑ Sigman, D. M.; Hain, M. P. "The Biological Productivity of the Ocean". Nature Education Knowledge. 3 (6). 2012: 1–16. ↑ Martin, J. H.; Fitzwater, S. E. "Iron-deficiency limits phytoplankton growth in the Northeast Pacific Subarctic". Nature. 331 (6154). 1988: 341–343. doi:10.1038/331341a0. ↑ Reichstein, Markus; Falge, Eva; Baldocchi, Dennis; Papale, Dario; Aubinet, Marc; Berbigier, Paul; və b. "On the separation of net ecosystem exchange into assimilation and ecosystem respiration: review and improved algorithm". Global Change Biology. 11 (9). 2005: 1424–1439. doi:10.1111/j.1365-2486.2005.001002.x. ↑ Steeman-Nielsen, E. "Measurement of production of organic matter in sea by means of carbon-14". Nature. 167 (4252). 1951: 684–685. doi:10.1038/167684b0. ↑ Field, C. B.; Behrenfeld, M. J.; Randerson, J. T.; Falkowski, P. "Primary production of the Biosphere: Integrating Terrestrial and Oceanic Components". Science. 281 (5374). 1998: 237–240. doi:10.1126/science.281.5374.237. PMID 9657713. ↑ Beer, C.; Reichstein, M.; Tomelleri, E.; Ciais, P.; Jung, M.; Carvalhais, N.; və b. "Terrestrial Gross Carbon Dioxide Uptake: Global Distribution and Covariation with Climate". Science. 329 (5993). 2010: 834–838. doi:10.1126/science.1184984. ↑ Crockford, Peter W.; Bar On, Yinon M.; Ward, Luce M.; Milo, Ron; Halevy, Itay. "The geologic history of primary productivity". Current Biology. 33 (21). 2023: 4741–4750.e5. doi:10.1016/j.cub.2023.09.040. ↑ Vitousek, P. M.; Ehrlich, P. R.; Ehrlich, A. H.; Matson, P. A. "Human appropriation of the products of photosynthesis". BioScience. 36 (6). 1986: 368–373. doi:10.2307/1310258. JSTOR 1310258. ↑ Haberl, H.; Erb, K. H.; Krausmann, F.; Gaube, V.; Bondeau, A.; Plutzar, C.; və b. "Quantifying and mapping the human appropriation of net primary production in Earth's terrestrial ecosystems". Proceedings of the National Academy of Sciences. 104 (31). 2007: 12942–12947. doi:10.1073/pnas.0704243104.
https://az.wikipedia.org/wiki/%C4%B0lkin_bioloji_m%C9%99hsul_istehsal%C4%B1
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9657713
//doi.org/10.1126%2Fscience.281.5374.237
//www.worldcat.org/issn/1095-9203
//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9657713
//doi.org/10.1890%2F1051-0761(2001)011%5B0356:MNPPIF%5D2.0.CO;2
//doi.org/10.1046%2Fj.1365-2486.2002.00512.x
Tarix : 18 sentyabr 2026
