Hydnora Triceps Hydnora triceps — Cənubi Afrika və Namibiyanın cənub-qərbində yayılmış, yeraltında yaşayan və digər bitkilərin köklərində parazitlik edən nadir çiçəkli bitki növüdür. Növ Hydnora cinsinə və zəravəndkimilər (Aristolochiaceae) fəsiləsinə daxildir. Bitkinin vegetativ hissəsinin demək olar ki, tamamilə torpaq altında yerləşməsi və yerüstü yarpaqlarının olmaması onu qeyri-adi parazit bitkilərdən birinə çevirir. Hydnora triceps bitkisi. Taksonomiyası Hydnora triceps ilk dəfə 1833-cü ildə alman botaniki Johann Franz Drège və Ernst Heinrich Friedrich Meyer tərəfindən təsvir edilmişdir. Növün adı triceps latın mənşəli olub "üçbaşlı" mənasını verir və çiçəyin quruluşunda müşahidə olunan üç fərqli açılışa işarə edir. Müasir APG IV sistemi Hydnora cinsini Piperales dəstəsinin Aristolochiaceae fəsiləsinə daxil edir. Əvvəlki təsnifatlarda isə Hydnora ayrıca Hydnoraceae fəsiləsində yerləşdirilirdi. Hydnora cinsinə daxil olan növlərin hamısı yüksək dərəcədə ixtisaslaşmış parazit bitkilərdir. Kew-in Plants of the World Online məlumat bazasında Hydnora triceps qəbul edilmiş növ kimi göstərilir. Cinsin digər növlərinə Hydnora africana, Hydnora esculenta, Hydnora longicollis, Hydnora sinandevu və Hydnora visseri daxildir. Yayılması Növün təbii arealı Namibiyanın cənubundakı Karas bölgəsi və Cənubi Afrikanın Şimali Keyp əyalətini əhatə edir. Hydnora triceps geniş yayılmış bitki deyil və məlum populyasiyaları əsasən onun əsas sahib bitkisi olan Euphorbia dregeananın yayıldığı ərazilərlə məhdudlaşır. Bu səbəbdən növün arealı həm coğrafi, həm də ekoloji baxımdan olduqca məhduddur. Bitki əsasən qumlu düzənliklərdə və daşlı təpəliklərdə müşahidə olunur. Yaşayış mühiti quraq və yarımsəhra xüsusiyyətlərinə malikdir. Hydnora tricepsin yayılması sahib bitkisinin kök sistemi ilə birbaşa əlaqəli olduğundan onun mövcudluğu həm torpaq şəraitindən, həm də Euphorbia dregeana populyasiyalarından asılıdır. Strukturu Hydnora triceps xlorofilə malik olmayan, tamamilə və ya demək olar ki, tamamilə yeraltında inkişaf edən holoparazit bitkidir. Bu xüsusiyyət onun öz qidasını fotosintez yolu ilə hazırlaya bilməməsi və bütün həyat fəaliyyəti üçün sahib bitkidən asılı olması deməkdir. Bitkinin vegetativ bədəni torpağın altında yerləşən qalınlaşmış quruluşdan və rizoma bənzər hissələrdən ibarətdir. Bitkinin yarpaqları və digər adi yerüstü vegetativ orqanları yoxdur. Onun xüsusi sorucu strukturları — haustoriumlar — sahib bitkinin köklərinə daxil olur və buradan su və qida maddələrinin alınmasına imkan verir. Tədqiqatlar göstərir ki, Hydnora tricepsin yalnız müəyyən bir sahib bitki ilə sıx əlaqəsi vardır və məlum əsas sahib Euphorbia dregeanadır. Hydnora tricepsin yeraltı kök və vegetativ hissələri. Çiçəyi Hydnora tricepsin ən diqqətçəkən hissəsi torpaq səthinə çıxan çiçəyidir. Bitki uzun müddət yer altında qaldıqdan sonra çiçəkləmə zamanı çiçək quruluşunu torpaq səthinə çıxarır. Növün çiçəyi digər Hydnora növlərindən fərqləndirici xüsusiyyətlərə malikdir və çiçək örtüyünün hissələri müəyyən qədər birləşmiş vəziyyətdə olur. Çiçəyin quruluşu tozlanma prosesində mühüm rol oynayır. Hydnora cinsinin digər nümayəndələrində olduğu kimi, çiçəyin qoxusu və quruluşu müəyyən həşəratları cəlb etməyə uyğunlaşmışdır. Çiçəklərin yeraltında və ya torpaq səviyyəsinə yaxın yerləşməsi bu bitkilərin reproduktiv biologiyasını digər çiçəkli bitkilərdən əhəmiyyətli dərəcədə fərqləndirir. Növün meyvəsi də yeraltında inkişaf edir. 2004-cü ildə yayımlanan tədqiqatda Namibiyada aşkar edilmiş nümunələr əsasında Hydnora tricepsin meyvə və toxumlarının morfoloji xüsusiyyətləri təsvir edilmişdir. Yeraltında inkişaf edən bu meyvələrin quruluşu növün həyat dövrünün mühüm hissəsini torpağın altında keçirməsi ilə əlaqəlidir. Port Nollot yaxınlığında aşkar edilmiş Hydnora triceps meyvəsi. Həyat dövrü Hydnora triceps toxumlarının cücərməsi sahib bitkinin köklərindən gələn kimyəvi siqnallarla sıx bağlıdır. Təcrübələr göstərmişdir ki, növün toxumları Euphorbia dregeananın kök ekstraktlarına cavab olaraq cücərə bilir, digər bəzi Euphorbia növlərinin kök ekstraktları isə eyni təsiri göstərmir. Bu nəticə parazit bitkinin sahib seçiminin yüksək dərəcədə ixtisaslaşmış olduğunu göstərir. Növün gizli həyat tərzi onun öyrənilməsini çətinləşdirir. Bitkinin vegetativ hissələrinin torpağın altında yerləşməsi səbəbindən təbiətdə onun aşkarlanması əsasən çiçəkləmə və meyvəvermə dövründə mümkün olur. Bu xüsusiyyət həm botaniki müşahidələri, həm də populyasiya ölçmələrini çətinləşdirir. Tədqiqi və mühafizəsi Hydnora triceps nadir müşahidə olunan bitkilərdən biridir. Növ 1833-cü ildə təsvir edildikdən sonra uzun müddət haqqında çox az məlumat olmuşdur. 1988-ci ildə Cənubi Afrikada yenidən aşkar edilmiş, daha sonra 2001-ci ildə Namibiyanın cənubunda da qeydə alınmışdır. Namibiyada aparılan müşahidələr növün məlum arealının genişləndirilməsinə və onun biologiyasının daha yaxşı öyrənilməsinə imkan vermişdir. Müasir taksonomik araşdırmalar Hydnora cinsinin növlərinin yayılması, morfologiyası və sahib bitkilərlə əlaqələri haqqında əvvəlki məlumatları yenidən qiymətləndirmişdir. 2024-cü ildə dərc edilmiş taksonomik reviziya Hydnora tricepsin Cənubi Afrikanın Şimali Keyp bölgəsi ilə Namibiyanın Karas bölgəsində yayıldığını təsdiqləmişdir. Tədqiqatlarda növ üçün yerli səviyyədə mədənçilik kimi insan fəaliyyətlərinin potensial təhlükə yarada biləcəyi qeyd edilir. Bununla yanaşı, məlum populyasiyaların və əsas sahib bitki olan Euphorbia dregeananın vəziyyətinin ümumilikdə sabit olduğu bildirilir. Növün qorunması onun sahib bitkisinin və təbii yaşayış mühitinin mühafizəsindən birbaşa asılıdır. Həmçinin bax Bitkilər Çiçəkli bitkilər Parazit bitkilər Holoparazit Zəravəndkimilər Piperales Hydnora Hydnora africana Hydnora esculenta Hydnora longicollis Hydnora sinandevu Hydnora visseri Euphorbia Euphorbia dregeana Fotosintez Tozlanma Namibiya Cənubi Afrika Şimali Keyp Karas Səhra Yarımsəhra İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Hydnora_triceps
//doi.org/10.1007%2Fs12225-024-10193-5
https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30159275-2
//doi.org/10.3732%2Fajb.94.9.1439
//doi.org/10.1139%2FB09-078
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Info&id=2952647
Tarix : 20 oktyabr 2026
