Huayracursor jaguensisin həyat rekonstruksiyası. Huayrakursor (Huayracursor) — Son Trias dövrünün Karni mərhələsində yaşamış erkən sauropodomorf dinozavr cinsidir. Cinsin yeganə məlum növü Huayracursor jaguensisdir. Fosil qalıqları indiki Argentinanın şimal-qərbində yerləşən La Rioja əyalətindəki Santo Domingo formasiyasından aşkar edilmişdir. Təxminən 230 milyon il əvvəl yaşamış Huayrakursor erkən sauropodomorfların bədən ölçüsünün artması və boyun fəqərələrinin uzanması prosesinin ən qədim sübutlarından birini təqdim edir. Heyvan, Karni mərhələsində yaşamış əksər yaxın qohumlarından daha iri bədənli və daha uzunboyunlu idi. Bu xüsusiyyətlər onu erkən sauropodomorfların kiçik, qısa boyunlu formalarından sonrakı Norian dövrünün daha iri və uzunboyunlu sauropodomorflarına keçidi öyrənmək üçün mühüm takson edir. Huayracursor jaguensisin skelet rekonstruksiyası; məlum sümüklər narıncı rənglə göstərilmişdir. Kəşfi və adlandırılması Huayrakursorun holotip nümunəsi CRILAR-Pv 151 La Rioja əyalətində, Vinchina bölgəsinin Quebrada Santo Domingo ərazisində yerləşən yeni müəyyən edilmiş Şimal Prekordilyera hövzəsində aşkar edilmişdir. Fosil Santo Domingo formasiyasının Karni yaşlı çöküntülərindən gəlir. Nümunə demək olar ki, tam və artikulyasiyalı skeletdən ibarətdir. Bu xüsusiyyət erkən sauropodomorfların bədən proporsiyalarını digər erkən dinozavrlarla müqayisə etmək üçün geniş imkan yaradır. Nümunənin aşkar edildiyi Quebrada Santo Domingo sahəsi əvvəllər Cənubi Amerikanın Karni fosil qeydlərində yaxşı tanınan İşiqualašto-Vilya Union hövzəsi və Parana hövzəsindən fərqli olaraq ayrıca fosil hövzəsi kimi tanınmırdı. Huayrakursorun kəşfi ilə burada zəngin Son Trias onurğalı faunasının mövcud olduğu müəyyən edilmişdir. Huayrakursorla birlikdə rınxozavrlar, sinodontlar və aetozavrlar kimi müxtəlif tetrapodların qalıqları da aşkar edilmişdir. Cins və növ 2025-ci ildə E. Martín Hechenleitner, Agustín G. Martinelli və həmkarları tərəfindən elmi şəkildə təsvir edilmişdir. Huayracursor adı Keçua dilində huayra — "külək" sözü ilə latınca cursor — "qaçan" və ya "qaçıcı" sözünün birləşməsindən yaranmışdır. Bu ad heyvanın çevik hərəkət edən erkən dinozavr kimi təsəvvürünə və fosilin aşkar edildiyi And dağlarının küləkli mühitinə istinad edir. jaguensis növ adı isə fosilin tapıldığı ərazinin yaxınlığındakı Jagüé yaşayış məntəqəsinin adından götürülmüşdür. Quruluşu Huayrakursor Karni dövrünün əksər erkən sauropodomorflarından daha iri bədənli idi. Onun skeleti subyetkin fərdə aid olsa da, bədən ölçüsünün erkən sauropodomorflarda artıq artmağa başladığını göstərir. Bu xüsusiyyət xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki daha erkən Karni formalarının çoxu nisbətən kiçik bədənli idi. Huayrakursor isə ölçü baxımından Karni və Norian sauropodomorfları arasında aralıq vəziyyət nümayiş etdirir. Huayrakursorun ən diqqətçəkən xüsusiyyəti boyun fəqərələrinin erkən uzanmasıdır. Onun boyun fəqərələri Karni dövrünün digər sauropodomorflarındakı qısa və yığcam fəqərələrdən daha uzundur. Bununla belə, boyun hələ sonrakı Norian və Yura dövrü sauropodomorflarında müşahidə olunan uzunluğa çatmamışdır. Buna görə Huayrakursor boyun uzanmasının təkamülündə aralıq morfoloji vəziyyəti təmsil edir. Huayrakursorun fosilinin hazırlanması. Boyun fəqərələrinin quruluşunda pnevmatikləşmə və əzələ-bağ sistemləri ilə əlaqəli anatomik xüsusiyyətlər müşahidə edilir. Fəqərələrin ön və arxa oynaq səthləri boyun sütununun hərəkət imkanlarını təmin edirdi. Boyun fəqərələrinin uzunluğunun artması heyvanın başını bədənindən daha uzağa çatdırmasına və qidalanma zamanı daha geniş sahəni əhatə etməsinə imkan vermiş ola bilər. Lakin bu funksional şərh birbaşa davranış sübutu deyil və əsasən skelet morfologiyasına əsaslanır. Huayrakursorun çanaq və arxa ətrafları da erkən sauropodomorfların təkamülünü öyrənmək baxımından mühüm məlumat verir. İliumun quruluşu Bagualosaurus, Saturnalia, Chromogisaurus, Buriolestes və Panphagia kimi digər erkən sauropodomorflarla müqayisə edilmişdir. Bud və baldır sümüklərinin morfologiyası da onun erkən sauropodomorflar arasında xüsusi mövqeyini dəstəkləyir. Təsnifatı Huayrakursor Dinosauria, Saurischia və Sauropodomorpha daxilində yerləşdirilir. 2025-ci ildə aparılmış filogenetik analizdə o, Bagualosauria qrupunun ən erkən ayrılan nümayəndəsi kimi bərpa edilmişdir. Analizdə Huayrakursor Bagualosaurusun bacı taksonu kimi yerləşdirilmişdir. Bu nəticə onun kiçik erkən sauropodomorflarla daha sonrakı iri bədənli bagualozavrlar arasında təkamül əlaqələrinin öyrənilməsi üçün əhəmiyyətini artırır. Bagualosauria daxilində Huayrakursorun yerləşdirilməsi sauropodomorflarda bədən ölçüsünün artmasının və boyun uzanmasının bir-biri ilə əlaqəli proseslər ola biləcəyini göstərir. Daha sonrakı bagualozavrlar arasında Bagualosaurus və Macrocollum kimi formalar daha böyük bədən və nisbətən uzun boyunla xarakterizə olunur. Huayrakursor bu xüsusiyyətlərin ilkin mərhələlərini göstərən mühüm nümunədir. Filogenetik baxımdan Huayrakursorun mövqeyi erkən sauropodomorfların sürətli müxtəlifləşməsini göstərir. Karni mərhələsində Saturnalia, Buriolestes, Eoraptor, Panphagia və digər kiçik formalar geniş yayılmışdı. Daha sonra bədən ölçüsü və boyun uzunluğu artan qruplar meydana gəlmişdir. Huayrakursor bu keçidin zaman baxımından ən erkən sübutlarından biridir. Yaşadığı mühit Huayrakursor Son Trias dövrünün Karni mərhələsinin sonlarında, təxminən 230 milyon il əvvəl indiki Argentinanın şimal-qərbində yaşamışdır. Fosilləri And dağlarının şərq kənarında yerləşən Şimal Prekordilyera hövzəsindəki Santo Domingo formasiyasından aşkar edilmişdir. Bu hövzə əvvəllər erkən dinozavrların təkamülünü öyrənmək üçün əsas fosil əraziləri arasında hesab edilmirdi. Quebrada Santo Domingo sahəsində Huayrakursorla birlikdə müxtəlif qədim tetrapodlar aşkar edilmişdir. Bunların arasında hiperodapedontin rınxozavrlar, traversodontid sinodontlar və aetozavrlar vardır. Bu fauna tərkibi Karni mərhələsinin digər Cənubi Amerika ekosistemləri ilə müqayisə edilə bilən zəngin quru onurğalı icmasının mövcudluğunu göstərir. Huayrakursorun aşkar edildiyi fauna Pangeyanın Son Trias dövründəki böyük ekoloji dəyişikliklər fonunda formalaşmışdır. Karni mərhələsi Karni Pluvial Epizodu ilə əlaqəli iqlim dəyişiklikləri və quru ekosistemlərinin yenidən qurulması ilə səciyyələnir. Bu dövrdə dinozavrlar, məməlilərə yaxın formalar və krokodilimorflar daxil olmaqla bir sıra yeni qruplar müxtəlifləşirdi. Təkamül əhəmiyyəti Huayrakursorun kəşfi erkən sauropodomorflarda bədən ölçüsünün artmasının əvvəllər düşünüləndən daha erkən başladığını göstərir. Əvvəlki Karni sauropodomorflarının böyük hissəsi kiçik və nisbətən qısa boyunlu idi. Huayrakursor isə artıq daha böyük bədən kütləsinə və müəyyən dərəcədə uzanmış boyuna malik idi. Bu xüsusiyyətlər onu Karni və Norian sauropodomorfları arasında morfoloji keçid vəziyyətinə yerləşdirir. Bu tapıntı uzun boyunlu sauropodomorfların təkamülünün tədricən baş verdiyini göstərən mühüm sübutdur. Daha sonrakı Plateosauria və Sauropoda nümayəndələrində uzun boyun bədən ölçüsünün artması ilə birlikdə daha da inkişaf etmişdir. Huayrakursor isə bu dəyişikliklərin hələ ilkin mərhələsində olan anatomik vəziyyəti qoruyur. Huayrakursorun kəşfi həmçinin Cənubi Amerikanın Son Trias dövrü fosil qeydlərinin coğrafi baxımdan əvvəlkindən daha geniş olduğunu göstərir. Əvvəllər erkən sauropodomorfların təkamülü barədə əsas məlumatlar əsasən İşiqualašto və Parana hövzələrindən gəlirdi. Santo Domingo hövzəsinin müəyyən edilməsi isə And dağlarının şərq kənarında ayrıca və mühüm Karni faunasının mövcud olduğunu göstərmişdir. Elmi əhəmiyyəti Huayrakursor erkən sauropodomorfların bədən ölçüsü və boyun uzunluğunun təkamülünü öyrənmək üçün mühüm fosil taksondur. Onun demək olar ki, tam artikulyasiyalı skeleti ayrı-ayrı sümüklərin deyil, bütöv bədən quruluşunun öyrənilməsinə imkan verir. Bu xüsusiyyət erkən dinozavrların bədən proporsiyalarının müqayisəli analizlərində xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Huayrakursor həmçinin Sauropodomorpha daxilində uzunboyunlu və daha iri bədənli formaların yaranmasına dair fosil boşluğunu doldurur. Onun morfologiyası göstərir ki, bədən ölçüsünün artması və boyun fəqərələrinin uzanması Karni mərhələsinin sonlarında artıq başlamışdı. Bu proses daha sonra Norian və Yura dövründə sauropodomorfların müxtəlifləşməsinin əsas xüsusiyyətlərindən birinə çevrilmişdir. Yeni fosil sahəsinin aşkar edilməsi də Cənubi Amerikanın paleontologiyası üçün mühüm hadisədir. Santo Domingo formasiyası gələcək tədqiqatlarda daha çox dinozavr və digər tetrapod qalıqlarının aşkar edilə biləcəyi yeni bir Son Trias fosil mənbəyi kimi qiymətləndirilir. Huayrakursor bu yeni faunanın ən mühüm komponentlərindən biridir. Həmçinin bax Dinozavrlar Dinosauria Saurischia Sauropodomorpha Bagualosauria Bagualosaurus Saturnalia Buriolestes Eoraptor Panphagia Macrocollum Plateosauria Sauropoda Santo Domingo formasiyası La Rioja Jagüé Vinchina And dağları Argentina Son Trias Karni mərhələsi Norian Karni Pluvial Epizodu Paleontologiya Cənubi Amerika paleontologiyası Dinozavrların təkamülü İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Huayrakursor
//doi.org/10.1038%2Fs41586-025-09634-3
https://az.wikipedia.org/wiki/Huayrakursor
https://az.wikipedia.org/wiki/Huayrakursor
Tarix : 20 oktyabr 2026
