Hesperonyx — Son Yura dövründə, təxminən 155–150 milyon il əvvəl indiki Portuqaliya ərazisində yaşamış nəsli kəsilmiş dinozavr cinsidir. Bu cins ornitopodlara daxil olan erkən divergensiyalı iquanodont dinozavr kimi təsnif edilir. Hesperonyx yalnız bir növlə — Hesperonyx martinhotomasorum ilə təmsil olunur. Onun fosilləri Portuqaliyanın qərbində yerləşən Lourinhã formasiyasının Porto Novo üzvündən aşkar edilmişdir. Cins 2024-cü ildə Fernando M. Rotatori və həmkarları tərəfindən elmi şəkildə təsvir edilmişdir. Hesperonyx martinhotomasorumun bərpası. Kəşfi və adlandırılması Hesperonyxun holotipi ML 2700 nömrəli fosil nümunəsidir. Bu nümunə 2021-ci ildə Portuqaliyanın Lourinhã bölgəsində, Porto Dinheiro sahili yaxınlığında yerləşən çöküntülərdə aşkar edilmişdir. Fosil Lourinhã formasiyasının Son Yura dövrünə aid Porto Novo üzvündən əldə olunmuşdur. Holotip əsasən ön və arxa ətraflara aid sümüklərdən ibarətdir. Nümunədə dirsək sümüyünün bir hissəsi, əl sümükləri, əl caynağı, baldır sümükləri, ayaq daraq sümükləri və barmaq sümükləri qorunmuşdur. Cinsin adı Hesperonyx qədim yunan mənşəli sözlərdən yaranır. Hesperus qərb istiqaməti ilə əlaqələndirilir və burada Portuqaliyanın qərbində yerləşən fosil yatağına işarə edir. Onyx isə qədim yunan dilində “cayna” və ya “dırnaq” mənasını verir. Beləliklə, Hesperonyx adı “qərb caynağı” kimi izah olunur. Növ adı martinhotomasorum isə fosillərin hazırlanması və qorunmasında iştirak edən Micael Martinho və Carla Alexandra Tomásın şərəfinə verilmişdir. Görünüşü Hesperonyxun tam skeleti məlum deyil və onun bədən quruluşu əsasən qorunmuş ətraf sümükləri əsasında qiymətləndirilir. Alimlər heyvanın uzunluğunun təxminən 3–4 metr olduğunu hesab edirlər. Nisbətən kiçik ölçüsünə baxmayaraq, o, ot yeyən dinozavrlar arasında yer alan və əsasən bitki mənşəli qida ilə qidalanan ornitopod olmuşdur. Onun ətraf sümüklərinin quruluşu Hesperonyxun erkən iquanodontların təkamül xüsusiyyətlərini öyrənmək baxımından əhəmiyyətli olduğunu göstərir. Xüsusilə baldır və ayaq sümüklərində bir sıra fərqli anatomik xüsusiyyətlər müəyyən edilmişdir. Ayağın birinci daraq sümüyünün kiçilməsi və barmaq caynaqlarının inkişaf etmiş olması cinsin diaqnostik xüsusiyyətləri arasında göstərilir. Hesperonyxun məlum fosil materialını göstərən skelet diaqramı. Təsnifatı Hesperonyx Quşçanaqlılar dəstəsinə və Ornithopoda alt dəstəsinə aid edilir. Ornitopodlar əsasən bitki ilə qidalanan və müxtəlif bədən ölçülərinə malik olan dinozavrlar qrupudur. Qrupun daha inkişaf etmiş nümayəndələrinə İquanodon və hadrozavrlar kimi tanınmış dinozavrlar daxildir. Hesperonyx isə bu qrupun daha erkən divergensiyalı nümayəndələrindən biri hesab olunur. Tədqiqatçıların apardığı filogenetik analizlər Hesperonyxun dəqiq mövqeyinin tam aydın olmadığını göstərmişdir. Parsimoniyaya əsaslanan analizlərdə o, quruomorflar daxilində erkən ayrılan, qeyri-dryozavrid bir qrupun bazal nümayəndəsi kimi yerləşdirilmişdir. Bayesçi analizdə isə Hesperonyx Dryosauridae daxilində daha erkən ayrılan nümayəndə kimi bərpa edilmişdir. Bu fərq əsasən fosil materialının məhdudluğu ilə əlaqələndirilir. Yaşadığı mühit Hesperonyxun yaşadığı dövr Son Yura dövrü idi. Həmin vaxt indiki Portuqaliya ərazisi Tetis okeanı ətrafında yerləşən müxtəlif sahilyanı və kontinental mühitlərin bir hissəsini təşkil edirdi. Lourinhã formasiyası zəngin fosil materialı ilə tanınır və burada çoxsaylı dinozavrlar, timsahkimilər, tısbağalar və digər qədim onurğalıların qalıqları aşkar edilmişdir. Lourinhã formasiyasının faunası Şimali Amerikanın təxminən eyni yaşlı Morrison formasiyası ilə müəyyən oxşarlıqlar göstərir. Bu ərazilərdə yaşayan dinozavrların bəziləri bir-birinə yaxın qohum qruplara aid olmuşdur. Hesperonyxun kəşfi Son Yurada Avropada iquanodontların müxtəlifliyini və yayılmasını daha yaxşı anlamağa kömək edir. Əhəmiyyəti Hesperonyxun elmi əhəmiyyəti onun Avropada erkən divergensiyalı iquanodontların təkamülünü araşdırmaq üçün yeni məlumat verməsi ilə bağlıdır. Lourinhã formasiyasından daha əvvəl Draconyx və Eousdryosaurus kimi ornitopodlar məlum idi. Hesperonyxun əlavə edilməsi Portuqaliyanın Son Yura dinozavr faunasının daha mürəkkəb və müxtəlif olduğunu göstərir. Hesperonyx həmçinin iquanodontların Avropada erkən tarixini və onların müxtəlif qruplara ayrılmasını öyrənmək baxımından əhəmiyyətlidir. Lakin yalnız məhdud sayda sümüyün məlum olması onun bədən quruluşu və təkamül əlaqələri haqqında bəzi sualların hələ açıq qalmasına səbəb olur. Gələcəkdə Lourinhã formasiyasında aparılacaq yeni qazıntılar daha tam nümunələrin aşkar edilməsinə və bu dinozavrın təsnifatının dəqiqləşdirilməsinə imkan verə bilər. Həmçinin bax Dinozavr Quşçanaqlılar Ornithopoda İguanodontlar İquanodon Dryosauridae Draconyx Eousdryosaurus Lourinhã geoloji layları Yura dövrü Son Yura Portuqaliya Morrison formasiyası Fosil Paleontologiya Dinozavrların təkamülü Dinozavrların siyahısı İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Hesperonyx
//doi.org/10.1080%2F02724634.2024.2310066
//doi.org/10.1016%2FS1631-0683(03)00003-4
https://az.wikipedia.org/wiki/Hesperonyx
Tarix : 20 oktyabr 2026
