Harenadraco primanın həyat rekonstruksiyası Harenadraco — Son Təbaşir dövründə, təxminən 72–70 milyon il əvvəl indiki Monqolustanın cənubundakı Qobi səhrasında yaşamış kiçik ölçülü yırtıcı teropod dinozavr cinsidir. Cinsin yeganə məlum növü Harenadraco primadır. Harenadraco Troodontidae fəsiləsinə aid edilir və onun fosilləri Monqolustanın Ömnögovi vilayətində yerləşən Barunqoyot formasiyasının Hermiin-Tsav lokalitetindən aşkar edilmişdir. Harenadraco Barunqoyot formasiyasından məlum olan ilk troodontiddir. Onun kəşfi Nemegt hövzəsinin üç əsas Üst Təbaşir formasiyasının hamısında troodontidlərin yaşadığını təsdiqləmişdir. Kəşfi Harenadraco-nun holotipi MPC-D 110/119 nömrəsi ilə qeyd olunur. Fosil nümunəsi 2018-ci ildə Monqolustanın Qobi səhrasında, Ömnögovi vilayətində yerləşən Hermiin-Tsav lokalitetində Barunqoyot formasiyasının çöküntüləri arasında Cənubi Koreya Milli Universitetinin və Monqolustan Paleontologiya İnstitutunun ekspedisiyası zamanı aşkar edilmişdir. Holotip tam skelet deyil və əsasən arxa ətrafların sümüklərindən ibarət natamam, qismən artikulyasiya olunmuş skeletdir. Nümunəyə sağ qalça sümüyünün iki fraqmenti, sol bud sümüyünün proksimal hissəsi, sağ bud sümüyünün distal hissəsi, sol baldır-spragal kompleksinin hissələri, II–IV daraq sümükləri və ayaq falanqalarının bir sıra elementləri daxildir. Növ 2024-cü ildə Sungjin Li, Yuong-Nam Li, Jin-Young Park, Su-Hwan Kim, Zorigt Badamxatan, Damdinsuren Idersaikhan və Khishigjav Tsogtbaatar tərəfindən elmi şəkildə təsvir edilmişdir. Tədqiqat Journal of Vertebrate Paleontology jurnalında dərc olunmuşdur. Adlandırılması Cins adı Harenadraco latın mənşəli harena — “qum” və draco — “əjdaha” sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır. Bu ad heyvanın fosillərinin aşkar edildiyi Qobi səhrasının qumlu və quraq mühiti ilə əlaqələndirilir. Növ adı prima isə latın dilində “birinci” mənasını verir və Harenadraco-nun Barunqoyot formasiyasından məlum olan ilk troodontid olmasına istinad edir. Harenadraco-nun skelet və bədən quruluşunun rekonstruksiyası Təsviri Harenadraco kiçik və yüngül bədənli troodontid olmuşdur. Onun məlum skeleti natamam olduğuna görə ümumi bədən ölçüsünü dəqiq müəyyənləşdirmək çətindir. Bununla belə, fosil materialı heyvanın kiçik ölçülü olduğunu və digər troodontidlərdə olduğu kimi nisbətən uzun arxa ətraflara malik olduğunu göstərir. Harenadraco-nun ən diqqətçəkən xüsusiyyəti onun son dərəcə incə tarsometatarsusuna, yəni ayağın daraq sümüklərinin birləşmiş kompleksinə malik olmasıdır. Bu quruluş onu digər sürətli qaçan qeyri-quş maniraptoranları arasında xüsusilə fərqləndirir. Tədqiqatçılar onun ayaq quruluşunu Philovenator ilə müqayisə etmiş və Harenadraco-nun yüksək dərəcədə qaçışa uyğunlaşmış olduğunu irəli sürmüşlər. Harenadraco-nun bud sümüyündə dördüncü troxanter nisbətən zəif inkişaf etmişdir. Ayaq sümüklərindəki bəzi xüsusiyyətlər isə digər troodontidlərdən fərqlənir. Xüsusilə astragalokalkaneyin medial kondilinin ön görünüşdə hündür S-şəkilli kənarı və ikinci daraq sümüyünün distal hissəsində zəif inkişaf etmiş bükücü şırım növün diaqnostik xüsusiyyətləri arasında göstərilmişdir. Hərəkəti Harenadraco-nun arxa ətraflarının quruluşu onun sürətli qaçışa uyğunlaşmış olduğunu göstərir. Xüsusilə çox incə tarsometatarsus onun yüngül və sürətli qaçan heyvan olduğunu ehtimal etməyə imkan verir. Müəlliflər bu xüsusiyyəti Philovenator kimi digər sürətli maniraptoranlarda müşahidə edilən uyğunlaşmalarla müqayisə etmişlər. Tədqiqatçılara görə yüksək qaçış qabiliyyəti Harenadraco-nun yaşadığı ekosistemdə mühüm üstünlük yarada bilərdi. Barunqoyot formasiyasının ekosistemində həm çevik yırtıcılar, həm də kiçik və sürətli potensial ov heyvanları mövcud idi. Belə şəraitdə yüksək qaçış qabiliyyəti həm ov axtararkən, həm də yırtıcılardan yayınarkən faydalı ola bilərdi. Yaşadığı mühit Harenadraco Son Təbaşir dövründə, ehtimal ki, təxminən 72–70 milyon il əvvəl, Barunqoyot formasiyasının çöküntülərində yaşamışdır. Barunqoyot formasiyası Monqolustanın cənubundakı Nemegt hövzəsində yerləşir və Üst Təbaşir dövrünə aid zəngin fosil faunası ilə tanınır. Barunqoyot formasiyası əsasən qırmızı rəngli çöküntülər, qumdaşı, gildaşı, siltdaşı və konqlomeratlardan təşkil olunmuşdur. Sedimentoloji məlumatlar burada quraq və yarımquraq iqlim şəraitində formalaşmış allüvial düzənliklərin, göl mühitlərinin və küləklə formalaşan qumlu sahələrin mövcud olduğunu göstərir. Harenadraco fosillərinin aşkar edildiyi Hermiin-Tsav ərazisi Faunası Harenadraco-nun aşkar edildiyi Barunqoyot formasiyası müxtəlif dinozavrların və digər onurğalıların qalıqları ilə zəngindir. Burada dromaeozavrlar, oviraptorozavrlar, alvarezsauridlər və digər teropodlar geniş yayılmışdır. Bu ekosistemdə Hulsanpes, Kuru, Natovenator, Shri devi, Conchoraptor, Heyuannia və Nemegtomaia kimi taksonlar məlumdur. Eyni formasiyada qeyri-teropod dinozavrlar da yaşamışdır. Bunlara Quaesitosaurus kimi titanozavrlar, Saichania, Tarchia və Zaraapelta kimi ankilozavrlar, Bagaceratops və Breviceratops kimi protoceratopsidlər və Tylocephale kimi paxikefalozavrlar daxildir. Təsnifatı Harenadraco Troodontidae fəsiləsinə daxil olan kiçik maniraptoran teropoddur. Filogenetik analizdə Harenadraco və Barunqoyot formasiyasına yaxın Çin ərazisindəki Ulan-Suhay formasiyasından məlum olan adsız nümunə troodontidlərin digər əsas qruplarından əvvəl ayrılan erkən nümayəndələr kimi bərpa edilmişdir. Harenadraco-nun kəşfi Nemegt hövzəsinin üç əsas formasiyasında troodontidlərin mövcudluğunu təsdiqləmişdir. Bundan əvvəl troodontidlər Nemegt formasiyası və Djadokhta formasiyasından məlum idi, lakin Barunqoyot formasiyasında bu qrupun təsdiqlənmiş nümayəndəsi yox idi. Yeni takson həmin faunistik boşluğu doldurmuşdur. Elmi əhəmiyyəti Harenadraco-nun kəşfi Nemegt hövzəsinin Son Təbaşir dövrü troodontid müxtəlifliyinin daha yaxşı başa düşülməsinə kömək etmişdir. Bu hövzə dünyanın ən zəngin dinozavr fosil ərazilərindən biri hesab olunur və onun üç əsas formasiyasının hər birindən troodontidlərin aşkar edilməsi bu qrupun regionda geniş yayılmış olduğunu göstərir. Dinozavrın son dərəcə incə ayaq quruluşu onun hərəkət biologiyasının öyrənilməsi baxımından da maraqlıdır. Harenadraco sürətli qaçışa uyğunlaşmış kiçik teropodların müxtəlif ekoloji mühitlərdə necə ixtisaslaşdığını göstərən nümunələrdən biridir. Harenadraco-nun kəşfi həmçinin Barunqoyot formasiyasının dinozavr faunasının əvvəllər düşünüldüyündən daha müxtəlif olduğunu göstərir. Bu tapıntı gələcək qazıntıların həmin formasiyadan yeni troodontid və digər kiçik teropod fosillərinin aşkar edilməsinə imkan verə biləcəyini göstərir. Həmçinin bax Dinozavr Teropodlar Troodontidae Maniraptora Philovenator Hulsanpes Kuru Natovenator Shri devi Conchoraptor Heyuannia Nemegtomaia Saichania Tarchia Zaraapelta Bagaceratops Breviceratops Tylocephale Barunqoyot formasiyası Nemegt hövzəsi Təbaşir dövrü Qobi səhrası Paleontologiya İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Harenadraco_(dinozavr)
//doi.org/10.1080%2F02724634.2024.2364746
https://snu.elsevierpure.com/en/publications/the-first-troodontid-dinosauria-theropoda-from-the-upper-cretaceo/
https://web.archive.org/web/20261007090234/https://snu.elsevierpure.com/en/publications/the-first-troodontid-dinosauria-theropoda-from-the-upper-cretaceo/
Tarix : 20 oktyabr 2026
