Hallidaya brueri Hallidaya brueri — Son Ediakara dövründə yaşamış və müasir Avstraliya ərazisində fosil qalıqları aşkar edilmiş sirli orqanizm növüdür. Təxminən 560–550 milyon il əvvəl yaşamış bu canlı Ediakara biotasının nümayəndələrindən biri hesab olunur. Fosilləri əsasən Avstraliyanın mərkəzi hissəsində yerləşən geoloji laylardan məlumdur. Növ ilk dəfə 1969-cu ildə paleontoloq Mary Wade tərəfindən təsvir edilmişdir. Hallidaya brueri fosili Hallidaya fosilləri əsasən diskşəkilli izlər şəklində qorunmuşdur. Nümunələrin səthi bir qədər qabarıq və ya günbəzvari quruluşa malikdir. Fosilin mərkəzi hissəsində üç əsas çökəklik yerləşir və bunlardan kənara doğru radial quruluşlar yayılır. Bu xüsusiyyət növün üçşüalı simmetriyaya malik olduğunu göstərir. Fosillərin diametri adətən bir neçə santimetr təşkil edir. Wade-in ilkin materialında 49 Hallidaya nümunəsi qeydə alınmış və onların ölçüləri təxminən 5–50 mm arasında göstərilmişdir. Növün ilk təsvirində onun meduzaya bənzər dəniz orqanizmi olduğu düşünülmüşdür. Bu yanaşmaya görə, Hallidaya dəniz dibində yaşayan və çətirvari bədən quruluşuna malik sadə heyvan ola bilərdi. Lakin sonrakı tədqiqatlar fosilin quruluşunun müasir meduzaların bədən planından ciddi şəkildə fərqləndiyini göstərmişdir. Bu səbəbdən onun dəqiq bioloji mənsubiyyəti bu gün də mübahisəlidir. Hallidaya fosilinin quruluşu Hallidaya brueri ilk dəfə Şimali Ərazi ərazisində, Mount Skinner yaxınlığında aşkar edilmişdir. Fosilləri geoloji ekspedisiya zamanı geoloq A. L. Halliday və ekspedisiya işçisi M. M. Bruer tərəfindən tapılmışdır. Fosillərin aşkar edildiyi sahələr Mount Skinner 1, 2 və 3 kimi işarələnmişdi. Növün adı onun kəşfində iştirak edən Hallidayın soyadından, brueri isə Bruerin adından götürülmüşdür. Fosillər qırmızı və yaşıl şistlər, siltdaşları və digər çöküntü süxurlarının laylarında aşkar edilmişdir. Nümunələr əsasən lay səthinə paralel və yastılaşmış vəziyyətdə qorunmuşdur. Bu cür qorunma canlı orqanizmin yumşaq bədənli olduğunu göstərir. Ediakara fosillərinin böyük hissəsində olduğu kimi, Hallidayanın da sərt skeletinin olmaması onun ilkin bədən quruluşunun bərpasını çətinləşdirir. 2020-ci ildə Gregory Retallack və Anton Broz tərəfindən aparılan yenidən araşdırmada Hallidaya bruerinin fosil quruluşu yenidən qiymətləndirilmişdir. Müəlliflər əvvəllər ayrıca növ hesab edilən Skinnera brooksi nümunələrinin əslində Hallidaya bruerinin başqa səthinin izi ola biləcəyini irəli sürmüşlər. Bu yanaşmaya görə, iki müxtəlif canlı deyil, eyni fosilin yuxarı və aşağı səthləri təsvir edilmiş ola bilər. Bu şərh bütün tədqiqatçılar tərəfindən qəbul edilmir. 2024-cü ildə yayımlanan araşdırmada mərkəzi Avstraliyanın Son Ediakara fosilləri yenidən nəzərdən keçirilmiş və Hallidayanın bioloji mənsubiyyəti ilə bağlı müxtəlif hipotezlərin mövcud olduğu göstərilmişdir. Bəzi müəlliflər onu erkən heyvanlarla əlaqələndirir, digərləri isə daha qeyri-müəyyən orqanizmlər və ya orqanik koloniyalarla müqayisə edirlər. Hallidayanın əhəmiyyəti onun Ediakara biotasının müxtəlifliyini göstərməsindədir. Ediakara dövrünün canlıları Kembri partlayışından əvvəl mövcud olmuş və onların bir çoxunun müasir heyvan qrupları ilə əlaqəsi hələ də tam aydın deyil. Hallidaya kimi fosillər həmin dövrdə okean diblərində müxtəlif bədən formalarının mövcud olduğunu göstərir və erkən çoxhüceyrəli həyatın təkamülünü öyrənmək üçün mühüm material hesab olunur. Növün fosilləri həmçinin Ediakara dövrünün Avstraliya ərazisindəki dəniz mühitlərinin öyrənilməsinə imkan verir. Bu dövrün orqanizmlərinin əksəriyyəti müasir heyvanlardan çox fərqli olduğuna görə onların həyat tərzini yalnız fosillərin forması, yerləşməsi və qorunma xüsusiyyətləri əsasında müəyyənləşdirmək mümkündür. Buna görə Hallidaya brueri paleontologiyada maraqlı və mübahisəli fosil növlərindən biri olaraq qalır. İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Hallidaya_brueri
//doi.org/10.1666%2F13-072
//doi.org/10.1080%2F08912963.2020.1755281
//doi.org/10.1093%2Ficb%2F43.1.114
//doi.org/10.1666%2F13-054
//doi.org/10.1080%2F08120099.2024.2352173
Tarix : 30 sentyabr 2026
