Duonychus tsogtbaatarinin həyat rekonstruksiyası. Duonix (Duonychus) — Son Təbaşir dövründə indiki Monqolustan ərazisində yaşamış terizinozavr teropod dinozavr cinsidir. Cinsin yeganə məlum növü Duonychus tsogtbaataridir. Fosilləri Qobi səhrasının cənub-şərqində yerləşən Bayanshiree formasiyasından aşkar edilmişdir. Duonix digər terizinozavrlardan xüsusilə əllərinin yalnız iki barmağa malik olması ilə fərqlənir. Terizinozavrların böyük hissəsində üç funksional əl barmağı olduğu halda, Duonixdə üçüncü barmaq demək olar ki, tamamilə itmişdir. Bundan başqa, nümunədə keratindən ibarət pəncə örtüyünün üçölçülü şəkildə qorunması bu qrup üçün son dərəcə nadir fosil tapıntısıdır. Kəşfi Duonixin fosil materialı 2012-ci ildə Monqolustan Elmlər Akademiyasının ekspedisiyası zamanı aşkar edilmişdir. Nümunə MPC-D 100/85 nömrəsi ilə qeyd olunur və cinsin holotipi hesab edilir. Fosil yarımartikulyasiyalı skeletdən ibarətdir və burada bir neçə fəqərə, qabırğalar, çiyin qurşağı elementləri, hər iki ön ətraf və əl, həmçinin çanaq qurşağının hissələri qorunmuşdur. Xüsusilə hər iki əlin yaxşı vəziyyətdə saxlanılması Duonixin anatomiyasının digər terizinozavrlardan fərqləndirilməsinə imkan vermişdir. Fosil materialı rəsmi olaraq 2025-ci ildə Yoshitsugu Kobayashi, Darla K. Zelenitsky, Anthony R. Fiorillo və Tsogtbaatar Chinzorig tərəfindən təsvir edilmişdir. Tədqiqat iScience jurnalında dərc olunmuşdur. Növ adı tsogtbaatari Monqolustan paleontoloqu və Monqolustan Elmlər Akademiyasının Paleontologiya İnstitutunun keçmiş direktoru Khishigjav Tsogtbaatarın şərəfinə verilmişdir. Cins adı Duonychus latınca duo — "iki" və qədim yunan dilində onyx — "pəncə" sözlərindən yaranmışdır. Ad heyvanın digər terizinozavrlardan fərqli olaraq iki barmaqlı əlinə və böyük əl pəncələrinə istinad edir. Quruluşu Duonixin holotipi tam skelet deyil və yetkinlik mərhələsinə çatmamış fərd hesab edilir. Elmi təsvirə əsasən nümunənin bədən kütləsi təxminən 260 kiloqram qiymətləndirilmişdir. Bu göstərici onu təxminən eyni geoloji dövrdə yaşamış Erlikosaurus ilə müqayisə edilə bilən ölçüdə göstərir. Enigmosaurus və Segnosaurus isə daha iri terizinozavrlar olmuşdur. Duonixin ən diqqətçəkən anatomik xüsusiyyəti əl quruluşudur. Əksər terizinozavrlarda üç barmaq funksional vəziyyətdə olduğu halda, Duonixin üçüncü barmağı reduksiya olunmuşdur və heyvan funksional olaraq iki barmaqlıdır. Bu xüsusiyyət Theropoda daxilində müxtəlif qruplarda müstəqil şəkildə baş vermiş barmaq sayının azalmasına nümunədir. Beləliklə, Duonix yalnız terizinozavrların deyil, bütövlükdə teropodların əl təkamülünün öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Əlin üçüncü barmağının əsas sümüklərindən olan üçüncü metakarpal Duonixdə çox güclü reduksiya olunmuşdur. Onun quruluşu digər terizinozavrlarda yaxşı inkişaf etmiş proksimal və distal hissələrə malik metakarpallardan fərqlənir və daha çox nazik şina formasını xatırladır. Bu anatomik xüsusiyyət üçüncü barmağın funksional əhəmiyyətini itirdiyini göstərir. Duonixin 2019-cu ildə aparılmış qazıntı zamanı aşkar edilmiş fosil materialı. Duonixin ön ətrafları uzun və güclü olmuşdur. Baz sümüyünün ön hissəsində yerləşən deltopektoral çıxıntının mövqeyi digər terizinozavrlarla müqayisədə fərqlənir. Dirsək sümüyü və birinci barmağın hərəkət diapazonu da qeyri-adi xüsusiyyətlərə malikdir. Xüsusilə pəncənin oynaq quruluşu barmağın əvvəlki falanqaya nisbətən çox kəskin bucaq altında bükülməsinə imkan verirdi. Pəncələri Duonixin əl pəncələri uzun, iri və güclü şəkildə əyilmişdi. Terizinozavrlarda bu cür böyük ungual sümüklər qrupun ən tanınan xüsusiyyətlərindəndir. Lakin Duonixdə pəncənin yalnız sümük hissəsi deyil, onun üstünü örtən keratin təbəqəsi də fosilləşmişdir. Bu, quş olmayan teropodlarda keratinlə örtülmüş pəncənin tam və üçölçülü şəkildə qorunduğu ilk məlum nümunələrdən biridir. Keratindən ibarət örtüyün qorunması pəncənin canlı heyvanda necə göründüyü barədə mühüm məlumat verir. Fosilləşmiş keratin örtüyünün əyriliyi sümük pəncəsinin əyriliyindən daha böyük olmuşdur. Tədqiqatçılar örtüyün əyriliyini təxminən 120 dərəcə olaraq ölçmüş və onun pəncənin ümumi uzunluğunu əhəmiyyətli dərəcədə artırdığını müəyyən etmişlər. Bu pəncələrin əsas funksiyasının yırtıcılıqdan çox qidalanma ilə əlaqəli olduğu düşünülür. Terizinozavrlar əsasən bitkiyeyən və ya qarışıq qidalanan teropodlar idi. Duonixin kəskin əyilmiş pəncələri budaqları və bitki hissələrini tutaraq heyvanın ağzına doğru çəkməsinə kömək etmiş ola bilərdi. Bu hərəkət müasir bəzi məməlilərin bitkilərlə qidalanarkən budaqları özlərinə tərəf çəkməsinə bənzədilir. Qidalanması Duonix terizinozavrların ümumi bədən quruluşuna uyğun olaraq əsasən bitki materialı ilə qidalanmışdır. Uzun ön ətraflar və böyük pəncələr bitkilərin tutulması və heyvana tərəf çəkilməsi üçün uyğunlaşmış ola bilərdi. Pəncələrin hərəkət diapazonu və keratin örtüyünün güclü əyriliyi belə bir "tut və çək" mexanizminin anatomik baxımdan mümkün olduğunu göstərir. Terizinozavrların qidalanma sistemi onları digər teropodların əksəriyyətindən fərqləndirirdi. Therizinosaurus, Erlikosaurus, Segnosaurus və digər nümayəndələr yırtıcı teropodların tipik kəskin dişli qidalanma modelindən fərqli olaraq bitki materialının emalına uyğunlaşmışdılar. Duonixin əllərinin quruluşu bu qrupda ön ətrafların qidalanmada oynadığı rolu daha yaxşı anlamağa imkan verir. Təsnifatı Duonix Dinosauria, Saurischia və Theropoda daxilində yerləşdirilir. Daha dəqiq olaraq Coelurosauria, Therizinosauria və Therizinosauridae qruplarına daxildir. Filogenetik analizlərdə Duonychus Nanshiungosaurus və daha törəmə terizinozavrların daxil olduğu qrupla yaxın əlaqədə göstərilmişdir. Üç barmaqdan iki barmağa keçid teropodların təkamülündə bir neçə dəfə müstəqil şəkildə baş vermişdir. Bu xüsusiyyət tirannozavridləri, bəzi oviraptorozavrları və Duonixi də əhatə edən müxtəlif qruplarda fərqli təkamül yolları ilə yaranmışdır. Duonixin nümunəsi terizinozavrlarda üçüncü barmağın reduksiyasının ilk məlum nümunəsi olduğuna görə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yaşadığı mühit Duonix Təbaşir dövrünün Son Təbaşir epoxasında, təxminən 90 milyon il əvvəl indiki Monqolustanın cənub-şərqində yaşamışdır. Fosilləri Bayanshiree formasiyasının aşağı hissəsindən gəlir. Bu geoloji vahid Qobi səhrasının şərq hissəsində geniş yayılmışdır və Kenosoy dövrünün qədim göl, çay və düzənlik mühitləri ilə əlaqəli çöküntüləri ehtiva edir. Bayanshiree formasiyası dinozavr müxtəlifliyi baxımından zəngin fosil təbəqələrindən biridir. Buradan Duonixlə yanaşı Erlikosaurus, Enigmosaurus və Segnosaurus kimi digər terizinozavrlar da məlumdur. Bundan başqa, formasiyanın müxtəlif hissələrində hadrozavroidlər, ankilozavrlar, seratopsilər, ornitomimozavrlar və digər teropodların qalıqları aşkar edilmişdir. Eyni formasiyada bir neçə terizinozavr cinsinin birlikdə mövcud olması onların eyni ekosistemdə müxtəlif ekoloji nişlərdən istifadə etdiyini düşündürür. Duonixin digər terizinozavrlardan fərqli əl quruluşu və bədən ölçüsü bu müxtəlifliyin mümkün səbəblərindən biri ola bilər. Bununla belə, növlərin dəqiq qidalanma və yaşayış sahəsi bölgüsünü müəyyən etmək üçün əlavə fosil materialına ehtiyac vardır. Elmi əhəmiyyəti Duonixin ən mühüm elmi əhəmiyyəti terizinozavrların əl təkamülünə dair yeni məlumat verməsidir. Bu qrup ənənəvi olaraq üç barmaqlı teropodlar kimi tanınırdı. Duonixin iki funksional barmaqlı əli isə terizinozavrlar daxilində də rəqəmlərin reduksiyasının baş verə bildiyini göstərir. Bu xüsusiyyət teropodların ön ətraflarının müxtəlif təkamül istiqamətlərini müqayisə etmək üçün yeni məlumat verir. Digər mühüm xüsusiyyət keratinləşmiş pəncənin qorunmasıdır. Keratin yumşaq toxuma olduğundan fosilləşməsi sümüklərə nisbətən çox daha çətindir. Duonixdə pəncənin keratin örtüyünün qorunması canlı heyvanın əl quruluşu və pəncənin real ölçüsü barədə yalnız sümük materialından əldə edilə bilməyən məlumatlar verir. Bu tapıntı qeyri-quş teropodlarında keratin strukturlarının təkamülünün öyrənilməsinə də töhfə verir. Duonixin kəşfi həmçinin Monqolustanın Son Təbaşir dinozavr faunasının mürəkkəbliyini göstərir. Bayanshiree formasiyasından bir neçə terizinozavrın məlum olması bu qrupun Mərkəzi Asiyada geniş və müxtəlif ekoloji uyğunlaşmalara malik olduğunu göstərir. Duonixin qeyri-adi əli isə həmin müxtəlifliyin yalnız bədən ölçüsü və kəllə quruluşunda deyil, ön ətrafların anatomiyasında da özünü göstərdiyini nümayiş etdirir. Həmçinin bax Dinozavrlar Dinosauria Saurischia Theropoda Coelurosauria Therizinosauria Therizinosauridae Therizinosaurus Erlikosaurus Enigmosaurus Segnosaurus Nanshiungosaurus Oviraptorosauria Tyrannosauridae Bayanshiree formasiyası Qobi səhrası Monqolustan Təbaşir dövrü Son Təbaşir Kampan Santon Konias Dinozavrların təkamülü Paleontologiya Teropodların təkamülü İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Duonix
//doi.org/10.1016%2Fj.isci.2025.112141
https://az.wikipedia.org/wiki/Duonix
https://az.wikipedia.org/wiki/Duonix
Tarix : 20 oktyabr 2026
