“The Silent Highwayman” (1858) — “Səssiz quldur” Böyük üfunət (ing. Great Stink) — 1858-ci ilin iyul və avqust aylarında Londonun mərkəzində baş vermiş böyük sanitariya böhranı idi. Həmin dövrdə isti və quraq hava Temza çayının səviyyəsini aşağı salmış, şəhərin emal olunmamış məişət tullantıları və sənaye axıntıları çayın sahillərində toplanmışdı. Londonun köhnəlmiş kanalizasiya sistemi tullantıları birbaşa Temzaya axıdırdı. Yaranan kəskin qoxu şəhər həyatına ciddi təsir göstərmiş və hakimiyyət orqanlarını problemin həlli üçün təcili tədbirlər görməyə vadar etmişdi. XIX əsrin əvvəllərində Londonun əhalisinin sürətlə artması və su ilə işləyən tualetlərin yayılması kanalizasiya sisteminə düşən tullantıların miqdarını əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdı. Mövcud kanalizasiya şəbəkəsi isə bu yükü qarşılamaq üçün kifayət deyildi. 1856-cı ilə qədər şəhərdə təxminən 200 min tullantı çalası və yüzlərlə kanalizasiya xətti mövcud idi. Fabriklər, kəsimxanalar və digər sənaye müəssisələri də tullantılarını eyni sistemə yönəldirdi və onların böyük hissəsi nəticədə Temzaya tökülürdü. Çayın vəziyyəti artıq uzun müddət idi ki, narahatlıq doğururdu. 1855-ci ildə alim Michael Faraday Temzanın suyunu müşahidə etdikdən sonra onun həddindən artıq çirkli olduğunu və pis qoxu yaydığını bildirmişdi. Həmin dövrdə geniş yayılmış miazma nəzəriyyəsi yoluxucu xəstəliklərin, xüsusilə vəbanın, çürümüş maddələrdən yayılan zərərli hava vasitəsilə ötürüldüyünü düşünürdü. Bununla yanaşı, həkim John Snow vəbanın çirklənmiş su ilə yayıldığını göstərən araşdırmalar aparmışdı. İyun-avqust 1858 1858-ci ilin iyununda Londonda yüksək temperatur və uzun müddət davam edən quraqlıq Temzanın səviyyəsini daha da aşağı saldı. Nəticədə kanalizasiyadan gələn xam tullantılar çayın sahillərində qaldı və güclü üfunət yarandı. Hadisə o qədər ciddi idi ki, hətta parlamentin fəaliyyəti də çətinləşmişdi. Parlament binasının çaya baxan pərdələri qoxunu azaltmaq üçün xlorlu əhəng məhluluna batırılmışdı. Həmin dövrün mətbuatında Temzanın vəziyyəti geniş şəkildə müzakirə edilir və məsələ hökumət qarşısında əsas problemlərdən birinə çevrilirdi. Problemin aradan qaldırılması üçün çayın kanalizasiya çıxışlarının yaxınlığında böyük miqdarda əhəngdən istifadə olunurdu. İyunun 15-də Benjamin Dizraeli tərəfindən Londonun kanalizasiya sisteminin yenidən qurulmasını nəzərdə tutan qanun layihəsi parlamentə təqdim edildi. Qanun layihəsi avqustun 2-də qəbul edildi və yeni kanalizasiya sisteminin tikintisinə hüquqi və maliyyə əsas yaratdı. Tikinti 1859-cu ildə Londonun yeni kanalizasiya sisteminin tikintisi. Yeni kanalizasiya sisteminin layihələndirilməsi mühəndis Joseph Bazalgette ilə əlaqələndirilirdi. Onun planına əsasən şəhərdə minlərlə kilometrlik kiçik və əsas kanalizasiya xətləri yaradılmalı, tullantılar isə Temzanın mərkəzi hissəsindən uzaqda yerləşən axıntı məntəqələrinə yönəldilməli idi. Sistem müxtəlif yüksəkliklər üçün nəzərdə tutulmuş xətlərdən və tullantıların aşağı səviyyələrdən yuxarı kanallara qaldırılması üçün nasos stansiyalarından ibarət idi. Cənub drenaj sistemi Crossness nasos stansiyasının daxili görünüşü. Temzanın cənub tərəfindəki kanalizasiya sistemi nisbətən az məskunlaşmış ərazilərdən keçdiyi üçün tikilməsi daha asan idi. Müxtəlif kanalizasiya xətləri Deptfordda birləşdirilir, burada nasos stansiyası tullantıları daha yüksək səviyyəyə qaldıraraq Crossness istiqamətindəki əsas xəttə ötürürdü. Crossness Pumping Station 1865-ci ildə istifadəyə verildi və sistemin əsas hissələrindən biri oldu. Şimal drenaj sistemi Temzanın şimalında əhali daha çox olduğundan tikinti daha mürəkkəb idi. Yeni kanalizasiya xətləri Londonun sıx küçələri, kanalları, körpüləri və dəmir yolları ilə kəsişirdi. Şimal sisteminin əsas hissələri Abbey Mills Pumping Station ətrafında birləşdirilir və tullantılar daha sonra Bektondakı axıntı məntəqəsinə yönəldilirdi. İrs Joseph Bazalgettenin portreti. Bazalgettenin layihəsi 1875-ci ildə əsas işlərin tamamlanması ilə fəaliyyət göstərməyə başladı. Yeni sistem kanalizasiya sularının Londonun mərkəzindən uzaqlaşdırılmasını təmin etdi və şəhərin sanitariya infrastrukturunu köklü şəkildə dəyişdirdi. Viktoriya, Çelsi və Albert sahilləri də daxil olmaqla Temza boyunca yeni bəndlər inşa edildi və onların daxilində kanalizasiya xətləri yerləşdirildi. 1866-cı ildə Londonda yeni vəba epidemiyası baş versə də, hadisə əsasən Bazalgettenin sisteminə hələ qoşulmamış şərq əraziləri ilə məhdudlaşmışdı. Sonrakı araşdırmalar çirklənmiş su ilə xəstəlik arasındakı əlaqənin qəbul edilməsinə kömək etdi və Londonun su və kanalizasiya sistemlərinin inkişafını daha da sürətləndirdi. İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/B%C3%B6y%C3%BCk_%C3%BCfun%C9%99t
//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1121911
//doi.org/10.1136%2Fbmj.323.7327.1469
//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11751359
//doi.org/10.1093%2Fref:odnb%2F25979
https://www.parliament.uk/business/publications/parliamentary-archives/archives-highlights/archives-parliament-and-the-thames/
Tarix : 22 sentyabr 2026
