Baiyinosaurusın həyat rekonstruksiyası. Baiyinosaurus — Yura dövrünün orta mərhələsində, təxminən 165 milyon il əvvəl indiki Çinin Qansu əyalətində yaşamış zirehli dinozavr cinsi. O, Stegosauria qrupunun erkən ayrılan nümayəndələrindən biri hesab olunur. Cinsə yalnız bir növ — Baiyinosaurus baojiensis daxildir. Fosilləri Qansu əyalətinin Bayin şəhəri yaxınlığındakı Pinqçuan rayonunda yerləşən Vanqçjaşan formasiyasının çöküntülərindən məlumdur. Tədqiqatçılar onun bəzi anatomik xüsusiyyətlərinin həm erkən Thyreophora, həm də sonrakı steqozavrlara bənzədiyini müəyyən etmişlər. Kəşfi Baiyinosaurusın holotipi IVPG-D021 2016-cı ildə Çinin Qansu əyalətində, Bayin şəhərinin Pinqçuan rayonunda aparılan paleontoloji qazıntılar zamanı aşkar edilmişdir. Nümunə Vanqçjaşan formasiyasının saman-sarı qumdaşı üzvündən tapılmışdır. Holotip qismən kəllə, bir boyun fəqərəsi, yeddi bel fəqərəsi və bir quyruq fəqərəsindən ibarətdir. Fosillər aşkar edildikdən sonra hazırlanaraq Qansu Kənd Təsərrüfatı Universitetində saxlanılmışdır. Cins və növ 2024-cü ildə Ning Li və həmkarları tərəfindən elmi şəkildə təsvir edilmişdir. Cins adı fosilin tapıldığı Bayin şəhərinin adından və qədim yunan dilində "kərtənkələ" mənasını verən sauros sözündən yaradılmışdır. Növ adı baojiensis isə fosilin tapıldığı Baojişan hövzəsinə istinad edir. Təsviri Baiyinosaurus tipik steqozavr xüsusiyyətlərinə malik dördayaqlı, bitkiyeyən dinozavr idi. Steqozavrlar ümumiyyətlə boyundan quyruğa qədər uzanan iki cərgə sümük lövhələri və tikanlarla xarakterizə olunur. Lakin Baiyinosaurusın fosil materialında bu dəri zireh elementləri qorunmamışdır. Buna görə onun lövhələrinin və ya tikanlarının dəqiq forması birbaşa fosillər əsasında müəyyən edilə bilmir. Baiyinosaurusın kəllə sümükləri. Kəllə materialına sol premaxilla, sol maxilla, alın sümükləri, ehtimal olunan sağ jugal və squamosal, həmçinin sol dentary daxildir. Alın sümüklərinin quruluşu xüsusilə fərqlidir: onlar ön-arxa istiqamətdə olduğundan daha enli idilər. Bu xüsusiyyət Baiyinosaurus üçün xarakterik olan əsas anatomik əlamətlərdən biri hesab olunur və onu digər steqozavrlardan ayırmağa kömək edir. Alt çənənin bir hissəsini təşkil edən dentary ön hissədə aşağı və içəriyə doğru əyilir. Sümükdə 18 diş yuvası müəyyən edilmişdir və bəzi yuvalarda qismən çıxmış dişlər qorunmuşdur. Tam qorunmuş iki dişin tacında həm ön, həm də arxa kənarlarda dişciklər yerləşir. Bu xüsusiyyətlər Baiyinosaurusın qidalanma aparatının erkən steqozavrlarla oxşarlığını göstərir. Onurğa sütununun materialına bir boyun, yeddi bel və bir quyruq fəqərəsi daxildir. Bel fəqərələrinin sinir çıxıntıları digər bir çox steqozavrlarla müqayisədə daha enli və qısa quruluşa malikdir. Onurğaların bəzi xüsusiyyətləri Huayangosaurus və Gigantspinosaurus kimi erkən steqozavrlarda və steqozavr olmayan erkən zirehli dinozavrlarda müşahidə edilən quruluşları xatırladır. Təsnifatı Filogenetik təhlillər Baiyinosaurusı Stegosauria daxilində erkən ayrılan qruplardan birinə yerləşdirir. Tədqiqatda o, Isaberrysaura, Alcovasaurus, Jiangjunosaurus və Gigantspinosaurus kimi erkən steqozavrlara yaxın mövqedə göstərilmişdir. Onun anatomiyasında həm ilkin tireofor xüsusiyyətlərinin, həm də steqozavrlara xas daha ixtisaslaşmış xüsusiyyətlərin birlikdə olması steqozavrların erkən təkamülünü öyrənmək baxımından əhəmiyyətlidir. Baiyinosaurusın mozaik anatomiyası erkən zirehli dinozavrların daha sonrakı steqozavrlara keçidini anlamağa kömək edir. Müəlliflərin fikrincə, steqozavrlara xas bəzi onurğa xüsusiyyətləri təkamül prosesində mərhələli şəkildə formalaşmışdır. Bu nəticə Stegosauria qrupunun orta Yura dövründə artıq əhəmiyyətli morfoloji müxtəlifliyə malik olduğunu göstərir. Yaşadığı dövr və mühit Fosillər Vanqçjaşan formasiyasının saman-sarı qumdaşı üzvündən əldə edilmişdir. Bu çöküntülər Baton mərtəbəsinə aid edilir və orta Yuranın sonlarına, təxminən 165 milyon il əvvələ uyğun gəlir. Formasiyanın geoloji və paleontoloji xüsusiyyətləri həmin ərazinin çöküntü mühitini və qədim ekosistemini öyrənmək üçün mühüm məlumat verir. Baiyinosaurusın tapılması Asiyada steqozavrların erkən təkamül tarixinin daha mürəkkəb olduğunu göstərir. Qansu əyalətindən məlum olan bu fosil materialı erkən steqozavrların coğrafi yayılmasının və anatomik müxtəlifliyinin öyrənilməsində mühüm rol oynayır. Əhəmiyyəti Baiyinosaurus 2024-cü ildə təsvir edildiyinə görə paleontologiya üçün nisbətən yeni taksondur. Onun ən mühüm xüsusiyyəti erkən tireoforlarla steqozavrlar arasında bəzi keçid anatomik xüsusiyyətlərini nümayiş etdirməsidir. Bu səbəbdən cins dinozavrların zirehli qruplarının erkən təkamülünü və Stegosaurianın mənşəyini araşdıran tədqiqatlarda əhəmiyyətli nümunə hesab olunur. Həmçinin bax Dinozavrlar Ornithischia Thyreophora Stegosauria Stegosaurus Huayangosaurus Gigantspinosaurus Bashanosaurus Yura dövrü Çin paleontologiyası İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Baiyinosaurus
//doi.org/10.1038%2Fs41598-024-66280-x
https://az.wikipedia.org/wiki/Baiyinosaurus
https://az.wikipedia.org/wiki/Baiyinosaurus
Tarix : 7 oktyabr 2026
