Atractosteus atrox fosili Atractosteus atrox — Eosen dövründə Şimali Amerikanın qərbində yaşamış, nəsli kəsilmiş böyük yırtıcı balıq növüdür. Növ Lepisosteidae fəsiləsinə, müasir alliqator qarabalığına (Atractosteus spatula) yaxın olan Atractosteus cinsinə daxildir. Fosil qalıqları əsasən ABŞ-nin Vayominq ştatındakı Green River formasiyasının Fossil Butte yataqlarından məlumdur. Növ ilk dəfə 1873-cü ildə amerikalı paleontoloq Joseph Leidy tərəfindən təsvir edilmişdir və əvvəlcə Lepisosteus atrox adı altında yerləşdirilmişdir. Atractosteus atrox Green River formasiyasından məlum olan ən iri qarabalıq növlərindən biridir. Fossil Butte National Monument məlumatlarına görə, onun uzunluğu təxminən 1,8 metrə, bəzi nümunələrdə isə 2 metrə çata bilirdi. Smithsonian Institution kolleksiyasında saxlanılan nümunələrdən biri də Green River formasiyasından əldə edilmiş kəllə və onurğa elementlərindən ibarətdir. Atractosteus atrox fosilinin digər görünüşü Bu balıq yırtıcı həyat tərzinə uyğun xüsusiyyətlərə malik idi. Qarabalıqların müasir nümayəndələrində olduğu kimi, onun da uzun çənələri və iti dişləri var idi. Kəllə sümüklərindəki ornamentasiya və digər anatomik xüsusiyyətlər Atractosteus atroxu eyni ərazidə yaşamış daha kiçik Atractosteus simplex növündən fərqləndirməyə imkan verir. A. atrox Green River formasiyasından məlum olan qarabalıqlar arasında ən iri formadır. Green River formasiyası təxminən 53–48 milyon il əvvəl Eosen dövründə mövcud olmuş böyük göl və çay sistemlərinin çöküntülərini qoruyub saxlamışdır. Bu ərazidə çoxlu sayda balıq fosili tapılmışdır. Atractosteus atrox ilə yanaşı Atractosteus simplex, Lepisosteus bemisi, Diplomystus dentatus, Knightia və digər balıq cinslərinin də qalıqları aşkar edilmişdir. Fosillərin yüksək keyfiyyətlə qorunması həmin dövrün şirin su ekosistemini öyrənmək üçün mühüm imkan yaradır. Atractosteus atrox fosilinin başqa görünüşü Növün yırtıcı olduğunu göstərən maraqlı fosil sübutları da mövcuddur. Qarabalıqların fosil nümunələri arasında başqa balıqların qalıqları ilə əlaqəli nümunələr tapılmışdır. Bu xüsusiyyət Green River göllərində iri yırtıcı balıqların mövcud olduğunu göstərir. Müasir qarabalıqlar da əsasən balıqlar, xərçəngkimilər və digər su heyvanları ilə qidalanan pusqu yırtıcılarıdır. Atractosteus atroxun fosil tarixində nomenklatura problemi də olmuşdur. Leidy 1873-cü ildə növü Lepisosteus atrox kimi təsvir etmişdi. Sonrakı tədqiqatlarda onun Atractosteus cinsinə daxil edilməsi qəbul edilmişdir. İlk tip nümunəsi yalnız bir fəqərədən ibarət idi və həmin fəqərənin A. atroxa aid edilməsi sonradan şübhə doğurmuşdur. Buna görə daha tam Green River nümunəsi növün effektiv tip materialı kimi qəbul edilmişdir. Green River formasiyasından Atractosteus atrox 2022-ci ildə Atractosteus grandei adlı yeni qarabalıq növünün təsviri Atractosteus cinsinin təkamül tarixinin daha yaxşı öyrənilməsinə imkan verdi. Bu araşdırmada A. atrox müasir alliqator qarabalığı ilə yanaşı cinsin ən iri nümayəndələrindən biri kimi müzakirə edilmişdir. Yeni fosil materialları qarabalıqların Kretase və Kaynozoy dövrlərində geniş yayılmış və uzun təkamül tarixçəsinə malik olduğunu göstərir. Bu gün Atractosteus atrox yalnız fosil materialları ilə tanınır. Onun qalıqları Vayominqdəki Green River formasiyasının Eosen dövrünə aid şirin su ekosistemlərinin iri yırtıcılarından birinin anatomiyasını və həyat tərzini öyrənmək üçün istifadə olunur. Xüsusilə yaxşı qorunmuş skeletlər növün ölçüsünü, kəllə quruluşunu və müasir qarabalıqlarla təkamül əlaqələrini araşdırmağa imkan verir. İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Atractosteus_atrox
https://www.nps.gov/fobu/learn/nature/fossil-fish.htm
https://www.si.edu/object/atractosteus-atrox-leidy-1873:nmnhpaleobiology_3425158
//doi.org/10.1007%2F978-1-4615-1271-4_1
https://www.govinfo.gov/content/pkg/GOVPUB-I29-PURL-gpo129639/pdf/GOVPUB-I29-PURL-gpo129639.pdf
https://paleobiodb.org/classic/basicTaxonInfo?taxon_no=391411
//doi.org/10.1098%2Frsbl.2022.0118
Tarix : 30 sentyabr 2026
