Holotypic braincase of Athenar bermani (CM 26552) in anterior (A, C) and posterior (B, D) views. Athenar — Yura dövrünün sonlarında, təxminən 150–151 milyon il əvvəl indiki ABŞ-ın Yuta ştatında yaşamış uzunboyunlu, ot yeyən sauropod dinozavr cinsidir. Dicraeosauridae fəsiləsinə daxil olan bu cinsin yalnız bir növü — Athenar bermani məlumdur. Onun holotipi CM 26552 nömrəli, əsasən beyin qutusu və kəllə damının bir hissəsindən ibarət fosildir. Nümunə Dinosaur National Monument ərazisindəki Karnegi karxanasından, Morrison formasiyasının son Yura çöküntülərindən əldə edilmişdir. Maraqlıdır ki, bu fosil 1978-ci ildən uzun müddət Diplodocus cinsinə aid edilmiş, yalnız 2025-ci ildə yenidən araşdırıldıqdan sonra ayrıca cins kimi tanınmışdır. Kəşfi Athenarın holotipi CM 26552 1913-cü ildə amerikalı paleontoloq Earl Douglass tərəfindən Yuta ştatındakı Karnegi karxanasında aşkar edilmişdir. Fosil uzun illər elmi kolleksiyada saxlanılmış, lakin 1978-ci ilə qədər ətraflı şəkildə təsvir edilməmişdir. David Berman və John McIntosh həmin il nümunəni Diplodocus cinsinə aid etmişdilər. Bu təsnifat sonrakı onilliklərdə diplodokoid sauropodların kəllə anatomiyasının öyrənilməsində mühüm rol oynamışdır. 2025-ci ildə John Whitlock, Juan Pablo Garderes, Pablo Gallina və Matthew Lamanna nümunəni yenidən tədqiq etmiş və onun Diplodocusdan, hətta Diplodocidae fəsiləsindən də fərqli olduğunu müəyyən etmişlər. Kəllənin bir sıra xüsusiyyətləri nümunənin Dicraeosauridae fəsiləsinə aid olduğunu göstərmişdir. Nəticədə CM 26552 yeni Athenar bermani növünün holotipi kimi qəbul edilmişdir. Athenar bermaniın holotip kəllə qutusu. Adının mənası Athenar cins adı amerikalı musiqiçi Athenarın şərəfinə verilmişdir. Tədqiqat müəllifləri fosil üzərində işləyərkən onun musiqisinin mühüm rol oynadığını qeyd etmiş və cins adını bu səbəbdən seçmişlər. Növ adı bermani isə Karnegi Təbiət Tarixi Muzeyində sauropod kəllələrinin tədqiqinə böyük töhfə vermiş paleontoloq David S. Bermanın şərəfinə verilmişdir. Beləliklə, elmi ad həm nümunənin müasir tədqiqat tarixini, həm də onun ilkin tədqiqatçılarından birini xatırladır. Təsviri Athenar uzunboyunlu, dördayaqlı və bitkiyeyən sauropod idi. Lakin onun bədəninin tam skeleti məlum deyil. Holotip yalnız beyin qutusu və kəllə damının bir hissəsindən ibarət olduğuna görə heyvanın ümumi uzunluğu, çəkisi və bədən proporsiyaları dəqiq müəyyənləşdirilə bilmir. Buna baxmayaraq, onun Dicraeosauridae daxilində yerləşdirilməsi bədən quruluşunun digər dikreozavrlarla ümumi xüsusiyyətlərə malik olduğunu göstərir. Athenarın kəlləsi onun ən mühüm anatomik xüsusiyyətlərini qoruyur. Kəllə damının quruluşunda frontoparietal və postparietal dəliklər mövcuddur. Bu dəliklər Dicraeosauridae üçün mühüm diaqnostik xüsusiyyətlərdən sayılır. Bundan başqa, üst çənə və kəllənin arxa hissəsindəki bəzi sümüklərin bir-biri ilə əlaqəsi onun Diplodocusdan fərqlənməsinə imkan verir. Kəllənin arxa hissəsindəki sümük quruluşları beynin və kəllə sinirlərinin yerləşməsi haqqında da məlumat verir. Athenarda yeddinci kəllə sinirinin keçdiyi dəliyin quruluşu Suuwassea, Kaatedocus və Smitanosaurus kimi digər diplodokoidlərdən fərqlənir. Bu anatomik fərqlər cinsin ayrıca təkamül xəttini təmsil etdiyini göstərən əsas dəlillərdəndir. Təsnifatı Athenar Sauropoda dəstəsinin Diplodocoidea qrupuna daxil edilir. Diplodokoidlər arasında Diplodocus, Apatosaurus, Barosaurus, Dicraeosaurus və Bajadasaurus kimi müxtəlif cinslər vardır. Athenar isə onların içərisində Dicraeosauridae fəsiləsinə aid edilir. Bu fəsilə uzunboyunlu sauropodların digər qruplarından əsasən kəllə və boyun fəqərələrinin xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir. Filogenetik təhlillərdə Athenar Flagellicaudata daxilində yerləşdirilir. Onun bəzi xüsusiyyətləri həm dikreozavridlərə, həm də diplodokidlərə bənzəsə də, kəllə anatomiyasının xüsusi kombinasiyası onu dikreozavridlərə daha yaxın edir. Bu nəticə Morrison formasiyasından məlum olan sauropodların əvvəllər düşünüldüyündən daha müxtəlif olduğunu göstərir. Yaşadığı dövr və mühit Athenarın holotipi Morrison formasiyasının ən yuxarı hissəsində yerləşən Tithonian mərtəbəsinə aid çöküntülərdən əldə edilmişdir. Bu süxurlar təxminən 150–151 milyon il əvvələ aiddir. Həmin dövr Yura dövrünün son mərhələlərindən biri idi və Şimali Amerikanın qərbində çox zəngin dinozavr faunası mövcud idi. Dinosaur National Monument ərazisindəki Karnegi karxanası Morrison formasiyasının ən məşhur fosil sahələrindən biridir. Buradan Diplodocus, Apatosaurus, Allosaurus, Stegosaurus və Camptosaurus kimi çoxsaylı dinozavrların qalıqları məlumdur. Athenarın həmin faunaya əlavə olunması son Yura dövründə eyni ekosistemdə yaşayan sauropodların sayının daha çox olduğunu göstərir. Morrison formasiyasının ekosistemləri çaylar, daşqın düzənlikləri və göllərlə əlaqəli idi. Bitki örtüyündə iynəyarpaqlılar, qıjılar və digər Yura bitkiləri geniş yayılmışdı. Böyük sauropodlar bu ekosistemlərdə əsas iri ot yeyənlərdən idi və Athenar da belə qidalanma şəbəkəsinin bir hissəsini təşkil etmişdir. Digər sauropodlarla birlikdə yaşaması Athenarın yaşadığı ərazidə bir neçə fərqli sauropod cinsi mövcud idi. Diplodocus və Barosaurus kimi diplodokidlər uzun boyun və quyruqları ilə yüksək bitki örtüyündən qidalanmağa uyğunlaşmışdılar. Apatosaurus isə daha ağır bədən quruluşuna malik idi. Müxtəlif bədən formaları və qidalanma strategiyaları eyni ərazidə bir neçə iri ot yeyən dinozavrın birgə yaşamasına imkan vermiş ola bilər. Athenarın dikreozavrid kimi müəyyən edilməsi Morrison formasiyasının sauropod müxtəlifliyinə yeni ölçü əlavə edir. Daha əvvəl həmin formasiyadakı bəzi kəllə materiallarının səhvən diplodokidlərə və ya digər sauropodlara aid edilməsi mümkün olmuşdur. Yeni taksonun müəyyən edilməsi muzey kolleksiyalarında uzun müddət saxlanılan və əvvəlki təsnifatlara əsasən yanlış qruplaşdırılmış fosillərin yenidən araşdırılmasının əhəmiyyətini göstərir. Elmi əhəmiyyəti Athenarın təsviri yalnız yeni bir dinozavr adının yaradılması ilə məhdudlaşmır. Nümunə 1913-cü ildə tapılmış, 1978-ci ildə Diplodocus kimi təsvir edilmiş və yalnız onilliklər sonra ayrıca cins kimi tanınmışdır. Bu tarix paleontoloji muzey kolleksiyalarının müasir metodlarla yenidən öyrənilməsinin yeni növlərin aşkar edilməsində nə qədər əhəmiyyətli olduğunu nümayiş etdirir. Athenar həmçinin Şimali Amerikanın son Yura sauropodlarının təkamül müxtəlifliyinin daha yaxşı anlaşılmasına kömək edir. Morrison formasiyasından çoxsaylı sauropodlar məlum olsa da, onların kəllə materiallarının bir hissəsi uzun müddət başqa cinslərə aid edilmişdir. Athenarın ayrıca dikreozavrid kimi tanınması bu ekosistemdə flagellicaudatan sauropodların əvvəllər qəbul ediləndən daha müxtəlif olduğunu göstərir. Həmçinin bax Dinozavrlar Sauropoda Diplodocoidea Dicraeosauridae Diplodocus Apatosaurus Barosaurus Suuwassea Smitanosaurus Kaatedocus Bajadasaurus Allosaurus Stegosaurus Morrison formasiyası Yura dövrü Dinosaur National Monument ABŞ-da paleontologiya Dinozavrların təkamülü İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Athenar
//doi.org/10.26879%2F1550
//doi.org/10.2110%2Fjsr.2019.54
https://az.wikipedia.org/wiki/Athenar
Tarix : 20 oktyabr 2026
