Covanni Dondinin astrariumunun təsviri. Astrarium — XIV əsrdə italiyalı alim, həkim və mexaniki qurğular ustası Covanni Dondi dall'Oroloco tərəfindən hazırlanmış mürəkkəb astronomik saatdır. O, vaxtı və təqvim məlumatlarını göstərməklə yanaşı, Günəş, Ay və o dövrdə məlum olan beş planetin hərəkətlərini mexaniki şəkildə təsvir edirdi. Qurğu Avropa orta əsrlərinin mühəndislik tarixində mühüm nailiyyətlərdən biri hesab olunur. Tarixi Astrariumun hazırlanması üzərində işlərin 1348-ci ildə başladığı və qurğunun ənənəvi tarixləndirməyə görə 1364-cü ildə tamamlandığı bildirilir. Bununla belə, bəzi tədqiqatçılar Dondinin öz əlyazmasındakı astronomik hesablamalara əsaslanaraq onun hazırlanma tarixini daha sonrakı dövrə aid edirlər. Dondi qurğunun layihələndirilməsi və işləmə prinsiplərini Tractatus astrarii adlı əsərində ətraflı təsvir etmişdir. Bu əsər mexaniki astronomik qurğuların quruluşunu izah edən ən mühüm orta əsr mənbələrindən biridir. 1381-ci ildə Dondi astrariumu Milan hersoqu Can Qaleatso Viskontiyə təqdim etmişdir. Qurğu Paviya şəhərindəki Viskonti qəsrinin kitabxanasında yerləşdirilmiş və uzun müddət ziyarətçilərin diqqətini cəlb etmişdir. Onun sonrakı taleyi dəqiq məlum deyil. Astrariumun XVI əsrdən sonra tarixi mənbələrdə görünməməsi onun itirildiyini və ya məhv olduğunu düşündürür. Quruluşu və iş prinsipi Astrarium yeddiüzlü qurğu formasında hazırlanmışdı. Onun yeddi göstərici səthi səma cisimlərinin hərəkətlərini əks etdirirdi. Mexanizmdə təxminən 107 hərəkətli dişli və digər detalın olduğu bildirilir. Ağırlıq qüvvəsi ilə işləyən saat mexanizmi dişli çarxları hərəkətə gətirir, onlar isə müxtəlif göstəricilərin koordinasiyalı fəaliyyətini təmin edirdi. Qurğu Günəşin və Ayın mövqelərini, Merkuri, Venera, Mars, Yupiter və Saturnun hərəkətlərini, həmçinin təqvim və dini bayramlarla bağlı məlumatları göstərirdi. Bu göstəricilər dövrün astronomik təsəvvürlərinə, xüsusilə Ptolemey sisteminə əsaslanırdı. Beləliklə, astrarium saat, təqvim və planetlərin hərəkətini təsvir edən mexaniki model funksiyalarını birləşdirirdi. Tarixi əhəmiyyəti Astrariumun əhəmiyyəti onun müxtəlif astronomik göstəriciləri vahid mexanizmdə birləşdirməsində idi. Dondinin ətraflı texniki təsvirləri müasir tədqiqatçılara qurğunun işləmə prinsipini araşdırmağa və onun yenidən qurulmuş modellərini hazırlamağa imkan vermişdir. Orijinal qurğu qorunub saxlanmasa da, onun haqqında məlumatlar orta əsrlərdə mexanika, astronomiya və saatqayırma texnologiyalarının inkişafını öyrənmək üçün mühüm mənbə olaraq qalır. Həmçinin bax Planetarium Astrolab İstinadlar ↑ "Giovanni Dondi's Astrarium, 1364". Cabinet, University of Oxford. İstifadə tarixi: 9 oktyabr 2026. ↑ "Giovanni Dondi dall'Orologio". Treccani, Dizionario Biografico degli Italiani. İstifadə tarixi: 9 oktyabr 2026. ↑ "Giovanni Dondi dall'Orologio". Treccani, Dizionario Biografico degli Italiani. İstifadə tarixi: 9 oktyabr 2026. ↑ Addomine, Marisa; Figliolini, Giorgio; Pennestrì, Ettore. "A landmark in the history of non-circular gears design: The mechanical masterpiece of Dondi's astrarium". Mechanism and Machine Theory. 122. 2018: 219–232. doi:10.1016/j.mechmachtheory.2017.12.027. ↑ "A landmark in the history of non-circular gears design: The mechanical masterpiece of Dondi's astrarium". University of Rome Tor Vergata. İstifadə tarixi: 9 oktyabr 2026.
https://az.wikipedia.org/wiki/Astrarium
https://www.cabinet.ox.ac.uk/node/6748
https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-dondi-dall-orologio/
//doi.org/10.1016%2Fj.mechmachtheory.2017.12.027
https://art.torvergata.it/handle/2108/195976
Tarix : 9 oktyabr 2026
