Astigmasaura genuflexaın həyat rekonstruksiyası. Astiqmazavr (Astigmasaura) — Son Təbaşir dövründə indiki Argentinanın Pataqoniya bölgəsində yaşamış sauropod dinozavr cinsidir. Cinsin yeganə məlum növü Astigmasaura genuflexadır. Fosil qalıqları Neuquén hövzəsində yerləşən Huincul formasiyasının yuxarı Senoman çöküntülərindən aşkar edilmişdir. Astiqmazavr Diplodocoidea daxilində Rebbachisauridae fəsiləsinə aid edilir. Holotip nümunəsi morfoloji baxımdan yetkin bir fərdə aid, arxa bədənin və quyruğun böyük hissəsini qoruyan artikulyasiyalı skeletdən ibarətdir. Bu xüsusiyyət onu rebbaxizavrların çanaq və quyruq anatomiyasının öyrənilməsi üçün mühüm fosil edir. Kəşfi və adlandırılması Astiqmazavrın holotipi MAU-Pv-EO-629 2017-ci ildə Neuquén əyalətinin El Orejano adlı ərazisində, Huincul formasiyasının aşağı hissəsində aşkar edilmişdir. Fosil əvvəlcə yeni takson kimi təsvir edilməmiş, rebbaxizavridlərin müəyyənləşdirilməmiş bir nümayəndəsi kimi təqdim edilmişdir. Sonrakı laboratoriya işləri zamanı gips bloklarının içərisində qalan əlavə sümüklər hazırlanaraq çıxarılmış və nümunənin anatomiyası daha ətraflı öyrənilmişdir. Hazırlanmış materialın tərkibində 20 quyruq fəqərəsi, 19 hemal qövs, hər iki oturaq sümüyü, qasıq sümükləri, qalça sümüklərinin hissələri, iki bud sümüyü, iki baldır sümüyü, iki fibula, iki astragal və hər iki ayağın böyük hissəsi vardır. Bu materialın artikulyasiyalı şəkildə qorunması rebbaxizavridlərin bədən quruluşunun və hərəkət aparatının öyrənilməsi üçün xüsusilə qiymətlidir. Cins və növ 2025-ci ildə Flavio Bellardini, Leonardo S. Filippi, José L. Carballido, Alberto C. Garrido və Mattia A. Baiano tərəfindən elmi şəkildə təsvir edilmişdir. Astigmasaura adı El Orejano tip məntəqəsinin adından götürülmüşdür. İspan dilində orejano heyvanın sahibinin və ya identifikasiya nişanının olmadığını bildirən sözdür. Bu ad heyvandarlıqda heyvanların qulaqlarına sahiblik nişanlarının qoyulması ənənəsinə istinad edir. genuflexa növ adı isə latın mənşəli genu — "diz" və flectere — "əyilmək" sözləri ilə əlaqəlidir və holotipin hər iki arxa ətrafı bükülmüş vəziyyətdə tapılmasına işarə edir. Quruluşu Astiqmazavr orta və iri ölçülü, dördayaqlı ot yeyən dinozavr olmuşdur. Rebbaxizavridlərlə əlaqəli ümumi bədən quruluşuna uyğun olaraq onun uzun boyun və uzun quyruğa malik olduğu, nisbətən yüngül və pnevmatikləşmiş skelet quruluşu daşıdığı qəbul edilir. Bu qrupun nümayəndələri digər nəhəng sauropodlarla müqayisədə daha zərif bədən quruluşuna malik olmuş və əsasən yer səviyyəsində bitkilərlə qidalanmışdır. Astiqmazavrın ən mühüm anatomik xüsusiyyətləri quyruq fəqərələrində müşahidə edilir. Ön quyruq fəqərələri hündür sinir çıxıntılarına malikdir və sinir qövslərində dördtərəfli lamina və çökəklik sistemi inkişaf etmişdir. Orta quyruq fəqərələrinin alt səthləri isə nisbətən yastıdır. Bu xüsusiyyətlərin kombinasiyası Astiqmazavrı digər sauropodlardan ayırmağa imkan verən diaqnostik əlamətlərdən biridir. Astigmasauraın bədən quruluşunun rekonstruksiyası. Hemal qövslərin quruluşu da diqqətəlayiqdir. Ön hemal qövslər müxtəlif formalarda, orta hemal qövslər isə asimmetrik quruluşda idi. Bu xüsusiyyətlər quyruğun aşağı hissəsində qan damarları və əzələlərlə əlaqəli strukturların yerləşməsini anlamağa imkan verir. Astiqmazavrın demək olar ki, ardıcıl ön quyruq seriyasının qorunması rebbaxizavridlərlə bağlı əvvəlki fosil materiallarının əksəriyyətində çatışmayan mühüm anatomik məlumatları təmin etmişdir. Arxa ətrafların sümükləri də xüsusi morfologiya göstərir. Baldır sümüklərinin yuxarı hissəsi eninə istiqamətdə sıxılmışdır. Bud sümüyünün aşağı uclarında oynaq çıxıntıları medial istiqamətdə meyillidir. Ayaqların demək olar ki, tam qorunması Astiqmazavrın hərəkət sisteminin digər Rebbachisauridae nümayəndələri ilə müqayisəsinə imkan verir. Təsnifatı Astiqmazavr Dinosauria, Saurischia, Sauropodomorpha, Sauropoda və Diplodocoidea daxilində Rebbachisauridae fəsiləsinə aid edilir. 2025-ci ildə aparılmış filogenetik analizlərdə Astigmasaura Itapeuasaurus və Sidersauranın yaratdığı qrupun bacı taksonu kimi bərpa edilmişdir. Bu nəticə onun Rebbachisauridae daxilində nisbətən bazal mövqedə yerləşdiyini göstərir. Rebbaxizavridlərlə bağlı fosil qeydləri Erkən Təbaşirdən Erkən Son Təbaşirə qədər uzanır. Qrupun xüsusilə böyük müxtəlifliyi Gondvana ərazilərində, o cümlədən Cənubi Amerika və Şimali Afrikada müşahidə olunur. Astiqmazavrın kəşfi bu qrupun Son Təbaşirə keçid mərhələsində Cənubi Amerikada hələ də əhəmiyyətli müxtəlifliyə malik olduğunu göstərir. Astiqmazavrın filogenetik mövqeyi Limaysaurus, Cathartesaura, Zapalasaurus, Itapeuasaurus və Sidersaura kimi rebbaxizavridlərlə müqayisədə Cənubi Amerika formalarının təkamül əlaqələrinin daha yaxşı başa düşülməsinə kömək edir. Yeni analizlər Huincul formasiyasının müxtəlif rebbaxizavridləri bir arada saxlayan mühüm fosil ərazi olduğunu göstərir. Yaşadığı mühit Astiqmazavr Son Təbaşir dövrünün Senoman mərhələsində, təxminən 95 milyon il əvvəl indiki Pataqoniyada yaşamışdır. Fosillər Neuquén hövzəsinin Huincul formasiyasının aşağı hissəsindən, El Orejano ərazisindən aşkar edilmişdir. Bu dövr Cənubi Amerikada sauropodların və teropodların çox müxtəlif olduğu mühüm geoloji mərhələ idi. Huincul formasiyası Pataqoniyanın ən zəngin dinozavr faunalarından birini qoruyur. Buradan Argentinosaurus, Bustingorrytitan, Choconsaurus və Chucarosaurus kimi titanosaur sauropodları məlumdur. Yırtıcılar arasında Mapusaurus, Meraxes və Taurovenator kimi karcharodontozavridləri, həmçinin Aoniraptor, Skorpiovenator, Ilokelesia və digər teropodlar yaşamışdır. Bu zəngin fauna göstərir ki, Astiqmazavr öz ekosistemində bir neçə digər iri sauropodla birlikdə yaşamışdır. Rebbaxizavridlərlə titanosaurların eyni ərazidə mövcud olması müxtəlif ot yeyən dinozavrların müxtəlif qidalanma və yaşayış strategiyalarından istifadə etdiyini düşündürür. Astiqmazavrın nisbətən zərif skeleti və yer səviyyəsində bitkilərlə qidalanmağa uyğun rebbaxizavrid morfologiyası onu digər nəhəng sauropodlardan fərqləndirən xüsusiyyətlərdən biri olmuşdur. Elmi əhəmiyyəti Astiqmazavrın əsas elmi əhəmiyyəti rebbaxizavridləri üçün zəif məlum olan quyruq və çanaq anatomiyasına yeni məlumatlar verməsidir. Əvvəllər bu qrupun bəzi nümayəndələrində quyruq fəqərələrinin ayrı-ayrı elementləri məlum olsa da, demək olar ki, tam və artikulyasiyalı ön quyruq seriyası olduqca nadir idi. Astiqmazavr bu baxımdan Tataouinea kimi məhdud sayda digər rebbaxizavridlərlə müqayisə oluna bilər. Nümunənin morfoloji baxımdan yetkin olması və çanağın nisbətən yaxşı qorunması da onun elmi dəyərini artırır. Rebbaxizavridləri arasında çanaq sümükləri çox vaxt natamam və ya zəif qorunmuş materialla təmsil olunur. Astiqmazavrın hər iki qalça sümüyü, qasıq və oturaq sümüklərinin qorunması bu qrupun arxa bədən anatomiyasını daha dəqiq müqayisə etməyə imkan verir. Astiqmazavrın kəşfi həmçinin Pataqoniyanın Son Təbaşir dövründə rebbaxizavridləri üçün yüksək müxtəliflik mərkəzlərindən biri olduğunu göstərir. Eyni formasiyadan bir neçə rebbaxizavridin məlum olması bu qrupun dinozavrların sonrakı təkamül mərhələlərində Cənubi Amerikada əvvəllər düşünüləndən daha çox müxtəlifliyə malik olduğunu göstərir. Bu səbəbdən Astiqmazavr sauropodların təkamülü, Cənubi Amerika paleontologiyası və Son Təbaşir ekosistemlərinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətli taksondur. Həmçinin bax Dinozavrlar Saurischia Sauropodomorpha Sauropoda Diplodocoidea Rebbachisauridae Limaysaurus Cathartesaura Zapalasaurus Itapeuasaurus Sidersaura Tataouinea Argentinosaurus Bustingorrytitan Choconsaurus Chucarosaurus Mapusaurus Meraxes Taurovenator Huincul formasiyası Neuquén hövzəsi Pataqoniya Argentina Senoman Təbaşir dövrü Sauropodların təkamülü Cənubi Amerika paleontologiyası Paleontologiya İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Astiqmazavr
//doi.org/10.1016%2Fj.cretres.2025.106188
https://az.wikipedia.org/wiki/Astiqmazavr
https://az.wikipedia.org/wiki/Astiqmazavr
Tarix : 20 oktyabr 2026
