Asiatyrannus xui növünün həyat rekonstruksiyası.Asiatirannus (lat. Asiatyrannus) — Təbaşir dövrünün sonlarında indiki Çin ərazisində yaşamış, tirannozavrlar fəsiləsinə aid olan mübahisəli teropod dinozavr cinsidir. Cinsə yalnız Asiatyrannus xui növü daxildir. Elmi olaraq 2024-cü ildə təsvir edilmişdir. Fosilləri Çinin cənub-şərqindəki Tszyansi əyalətində, Quançjou şəhəri yaxınlığında yerləşən Nanxiong formasiyasından aşkar edilmişdir. Kəşfi və adlandırılması Asiatirannusun holotipi ZMNH M30360 nömrəli nümunədir və Çinin Zhejiang Təbiət Tarixi Muzeyində saxlanılır. Nümunə 2017-ci ilin sentyabrında Qançjou şəhərinin Nankang rayonundakı Şahe qəsəbəsi yaxınlığında aşkar edilmişdir. Fosil demək olar ki, tam kəllədən və qismən skeletdən ibarətdir. Skelet materialına quyruq fəqərələri, bud sümüyü, qamış sümükləri, incik sümükləri, ayaq sümükləri və bəzi digər hissələr daxildir. Cinsin adı Asiatyrannus "Asiya tiranı" mənasını verir və Asiya qitəsinin adı ilə latın mənşəli *tyrannus* sözünün birləşməsindən yaradılmışdır. Növün adı olan xui isə Çinli paleontoloq Sin Syuya həsr edilmişdir. Sin Syu Çin dinozavrlarının, o cümlədən Quanglunq, Dilunq və Yutyrannus kimi teropodların tədqiqində mühüm rol oynamışdır. Geoloji dövrü Asiatirannusun fosilləri Nanxiong formasiyasının Maastrixt mərhələsinə aid süxurlarından tapılmışdır. Bu dövr Təbaşir dövrünün və eyni zamanda Mezozoy erasının son mərhələsi olmuşdur. Asiatirannus təxminən 66–67 milyon il əvvəl, Təbaşir–Paleogen sərhədindən az əvvəl yaşamışdır. Həmin dövrdə Cənubi Çin ərazisində müxtəlif dinozavrlar və digər onurğalılar mövcud idi. Asiatirannusun yaşadığı ərazi Qianzhousaurus kimi başqa tirannozavrların da yaşadığı ekosistemin bir hissəsi olmuşdur. Qianzhousaurus uzun və nisbətən nazik kəlləsi ilə seçilirdisə, Asiatirannusun kəlləsi daha qısa və dərin quruluşa malik idi. Bu fərqlər onların eyni ekosistemdə müxtəlif qida resurslarından istifadə etmiş ola biləcəyini göstərir. Xarici görünüşü Asiatirannus nisbətən kiçik və ya orta ölçülü tirannozavr kimi təsvir edilmişdir. Holotip nümunəsinin kəlləsinin uzunluğu təxminən 47,5 sm, ümumi bədən uzunluğunun isə təqribən 3,5–4 metr olduğu hesablanmışdır. Bu göstəricilər onu Tarbosaurus və Tyrannosaurus kimi nəhəng tirannozavrlardan xeyli kiçik edir. Cinsin ən diqqətçəkən xüsusiyyəti onun dərin kəlləsidir. Kəllənin hündürlüyü onun eninə nisbətən böyük idi. Burun hissəsi də digər bəzi kiçik tirannozavrlarla müqayisədə daha dərin olmuşdur. Üst çənədə böyük və təxminən düzbucaqlı formalı bir dəlik, burun sümüklərində isə xarakterik çıxıntılar müşahidə edilir. Yanaq sümüyünün üzərində aşağı, daraqvari əlavə buynuzabənzər çıxıntı da təsvir edilmişdir. Holotip nümunəsinin skelet rekonstruksiyası və aşkar edilmiş sümükləri. Böyüməsi Holotipin histoloji tədqiqi göstərmişdir ki, nümunə tam yetkin fərd deyildi. Buna baxmayaraq, onun ən sürətli böyümə mərhələlərini artıq keçdiyi müəyyən edilmişdir. Sümük toxumasında böyümənin dayandırılması xətlərinin öyrənilməsi heyvanın yaşını və inkişaf mərhələsini müəyyənləşdirmək üçün istifadə edilmişdir. Bu nəticələr Asiatirannusun bədən ölçülərinin onun tam yetkinlik dövründə daha böyük ola biləcəyini göstərir. Təsnifatı İlk elmi təsvir zamanı Asiatirannus Tyrannosauridae fəsiləsinin Tyrannosaurinae yarımfəsiləsinə daxil edilmişdir. Filogenetik analizlər onu Tarbosaurus, Tyrannosaurus və Zhuchengtyrannus kimi daha dərin kəlləli tirannozavrlarla yaxın qohum hesab etmişdir. Bu nəticə Asiatirannusun tirannozavrların son təkamül mərhələsində Asiya və Şimali Amerikada mövcud olan müxtəlif formalarının öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətini artırmışdır. Lakin Asiatirannusun müstəqil cins kimi statusu sonrakı araşdırmalarda mübahisələndirilmişdir. 2026-cı ildə yayımlanan taksonomik yenidən qiymətləndirmədə onun bəzi xüsusiyyətlərinin Asiya tirannozavrlarının cavan fərdlərində də müşahidə olunduğu və Asiatyrannus xui nümunəsinin Tarbosaurus bataarın cavan fərdi ola biləcəyi irəli sürülmüşdür. Buna görə Asiatirannusun etibarlı və müstəqil takson olub-olmaması hazırda paleontoloqlar arasında müzakirə mövzusudur. Əhəmiyyəti Asiatirannusun kəşfi Çinin cənub-şərqində son Təbaşir dövrü tirannozavrlarının müxtəlifliyinin daha yaxşı öyrənilməsinə imkan vermişdir. Onun nisbətən kiçik ölçüsü və dərin kəlləsi eyni regionda yaşayan müxtəlif tirannozavrların fərqli bədən quruluşlarına və qidalanma strategiyalarına malik ola biləcəyini göstərir. Cins həmçinin Asiyada tirannozavrların coğrafi yayılması və təkamül əlaqələrinin araşdırılması üçün əhəmiyyətli fosil material hesab olunur. Həmçinin bax Dinozavr Teropodlar Tirannozavrlar Tyrannosauridae Tyrannosaurus Tarbosaurus Qianzhousaurus Zhuchengtyrannus Yutyrannus Dilunq Quanglunq Təbaşir dövrü Maastrixt mərhələsi Mezozoy Paleontologiya Çin Tszyansi Qançjou İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Asiatirannus
//doi.org/10.1038%2Fs41598-024-66278-5
https://az.wikipedia.org/wiki/Asiatirannus
https://az.wikipedia.org/wiki/Asiatirannus
Tarix : 20 oktyabr 2026
