Arenizavrın həyat rekonstruksiyası. Arenizavr (lat. Arenysaurus) — Təbaşir dövrünün sonlarında yaşamış, Hadrosauridae fəsiləsinə aid ornitopod dinozavr cinsidir. Onun yeganə məlum növü Arenysaurus ardevoli hesab olunur. Fosilləri müasir İspaniyanın şimal-şərqində, Pireney dağlarının cənub hissəsində yerləşən Hueska əyalətinin Arén ətrafında aşkar edilmişdir. Arenizavr təxminən 66 milyon il əvvəl, Maastrichtium mərhələsində yaşamış və Təbaşir–Paleogen kütləvi qırılmasından əvvəl Avropada yaşayan son dinozavr qruplarından birinə daxil olmuşdur. Kəşfi Arenizavrın qalıqları İspaniyanın Hueska əyalətindəki Arén yaşayış məntəqəsinin yaxınlığında yerləşən Blasi-3 fosil sahəsində aşkar edilmişdir. Fosillər Tremp formasiyasının ən yuxarı hissəsinə aid çöküntülərdən tapılmışdır. Əsas nümunə qismən qorunmuş, artikulyasiya olunmuş kəllə və kəlləaltı skelet elementlərindən ibarətdir. Cins və növ 2009-cu ildə Xabier Pereda-Suberbiola, José Ignacio Canudo, Penélope Cruzado-Caballero, José Luis Barco, Nieves López-Martínez, Oriol Oms və José Ignacio Ruiz-Omeñaca tərəfindən elmi şəkildə təsvir edilmişdir. Arenysaurus adı fosilin tapıldığı Arén yaşayış məntəqəsinin adına, ardevoli növ adı isə geoloq Lluís Ardèvolun soyadına əsaslanır. Arenizavrın kəlləsinin rekonstruksiyası; ağ rəngdə məlum sümük elementləri göstərilir. Təsviri Arenizavr orta ölçülü ot yeyən hadrozavr idi. Onun bədən uzunluğunun təxminən 5–6 metr olduğu ehtimal edilir. Kəlləsinin quruluşu bu heyvanın Lambeosaurinae altfəsiləsinə aid olduğunu göstərir. Arenizavrın ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri kəllənin alın hissəsində yerləşən və digər bəzi lambeozavrinlərdəki qədər inkişaf etməsə də, kifayət qədər nəzərəçarpan olan frontal çıxıntıdır. Arenizavr kəlləsinin məlum elementlərini göstərən rekonstruksiya. Tədqiqatçılar Arenizavrı digər lambeozavrinlərdən bir sıra anatomik xüsusiyyətlərinə görə fərqləndirmişlər. Bunlara çox inkişaf etmiş frontal nahiyə, pulcuq sümüyünün demək olar ki, şaquli yerləşən çıxıntısı və üst qol sümüyünün önə yönəlmiş deltopektoral darağı daxildir. Bu xüsusiyyətlərin birləşməsi onun ayrıca cins kimi tanınmasına əsas vermişdir. Təsnifatı Arenizavr Ornithischia dəstəsinin Ornithopoda qrupuna və Hadrosauridae fəsiləsinə daxil edilir. Daha dəqiq təsnifata görə o, Lambeosaurinae altfəsiləsinin erkən ayrılan nümayəndələrindən biri hesab olunur. İlk filogenetik araşdırmada Arenizavrın Amurosaurus və Corythosaurini–Parasaurolophini qruplarını birləşdirən budağın xaricində yerləşən nisbətən bazal lambeozavrin olduğu irəli sürülmüşdür. Sonrakı tədqiqatlar Arenizavrın Parasaurolophini ilə daha yaxın qohumluq əlaqəsinin ola biləcəyini də göstərmişdir. Bu nəticələr Avropanın son Təbaşir dövründə Asiya ilə biocoğrafi əlaqələrə malik olması ehtimalını dəstəkləyən dəlillərdən biri kimi qiymətləndirilmişdir. Yaşadığı mühit Arenizavrın yaşadığı dövr Təbaşir dövrünün son mərhələsi olan Maastrichtiuma təsadüf edir. Həmin vaxt Avropanın böyük hissəsi bugünkü vəziyyətindən fərqli idi və qitənin bəzi əraziləri ada və dayaz dənizlərlə əhatələnmişdi. Arenizavrın fosillərinin tapıldığı Tremp formasiyası son Təbaşir dövründə Pireneylər ərazisində mövcud olmuş mürəkkəb çay, göl və sahilyanı ekosistemlərlə əlaqələndirilir. Arenizavr həmin ekosistemdə əsasən bitki ilə qidalanan iri ot yeyən heyvanlardan biri olmuşdur. Eyni geoloji ərazidə digər dinozavr qalıqları, həmçinin timsahkimilər, tısbağalar və müxtəlif digər onurğalı heyvanların qalıqları da aşkar edilmişdir. Bu tapıntılar Pireneylərdə Təbaşir dövrünün sonuna yaxın zəngin və müxtəlif fauna olduğunu göstərir. Son dinozavrlar arasında Arenizavrın elmi əhəmiyyətinin əsas səbəblərindən biri onun Avropanın Təbaşir dövrünün sonundan məlum olan hadrozavrlarından biri olmasıdır. Onun fosillərinin yaşı təxminən 66 milyon il əvvələ gedib çıxır və bu tarix Təbaşir–Paleogen sərhədinə çox yaxındır. Bu səbəbdən Arenizavr Avropada asteroid zərbəsi ilə əlaqələndirilən kütləvi qırılmadan az əvvəl yaşamış dinozavr müxtəlifliyinin öyrənilməsi üçün mühüm fosillərdən biridir. Onun kəşfi həm də Təbaşir dövrünün sonunda Avropadakı hadrozavrların təkamülünü və onların digər qitələrdəki qohumları ilə əlaqələrini araşdırmağa imkan verir. Fosillərin saxlanılması Arenizavrın qalıqları Arén ərazisindəki paleontoloji tədqiqatların əsas nümunələrindən biridir. Arén yaşayış məntəqəsində Avropanın son dinozavrlarına həsr olunmuş muzey yaradılmış və burada bölgədə aparılmış qazıntılar, fosillər və dinozavrların rekonstruksiyaları nümayiş etdirilir. Muzey 7 iyul 2007-ci ildə açılmışdır. Həmçinin bax Dinozavrlar Hadrosauridae Lambeosaurinae Ornithopoda Təbaşir dövrü Təbaşir–Paleogen kütləvi qırılması Pireney dağları İspaniya Tremp formasiyası Amurosaurus Parasaurolophus İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Arenizavr
https://riull.ull.es/xmlui/handle/915/45650
https://www.researchgate.net/publication/258405977_New_Material_and_Phylogenetic_Position_of_Arenysaurus_ardevoli_a_Lambeosaurine_Dinosaur_from_the_Late_Maastrichtian_of_Aren_Northern_Spain
https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0206287
https://www.dinosauriosdearen.es/horario.htm
Tarix : 7 oktyabr 2026
