Ardetosaurus viator Ardetozavr (Ardetosaurus) — Yura dövrünün sonlarında, təxminən 150 milyon il əvvəl indiki ABŞ-ın Vayominq ştatında yaşamış uzunboyunlu, ot yeyən sauropod dinozavr cinsidir. Diplodocidae fəsiləsinin Diplodocinae yarımfəsiləsinə daxil edilir. Cinsə yalnız Ardetosaurus viator növü daxildir. Fosil nümunəsi Morrison formasiyasının şimal Vayominqdə yerləşən Howe-Stephens karxanasından əldə edilmişdir. Nümunə boyun, bel və quyruq fəqərələrini, çanaq sümüklərini və sol arxa ətrafın bir hissəsini qoruyur. Ardetosaurusın ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri onun holotipinin uzun və qeyri-adi tarixidir: fosil 1993-cü ildə qazılmış, sonradan Avropaya aparılmış, 2003-cü ildə Almaniyadakı muzey yanğınında zədələnmiş və daha sonra Niderlanda köçürülmüşdür. Kəşfi Ardetosaurusın holotipi MAB011899 nömrəsi ilə qeydiyyata alınmışdır. Nümunə 1993-cü ildə ABŞ-ın Vayominq ştatının şimalındakı Howe-Stephens karxanasında, Morrison formasiyasının çöküntülərində aşkar edilmişdir. Fosil əvvəlcə Diplodocus cinsinə aid edilmiş və "Brösmeli" ləqəbi ilə tanınmışdır. Nümunənin qazılması 1994-cü ilə qədər davam etmişdir. Fosil daha sonra İsveçrədəki Aathal Dinozavr Muzeyinə aparılmış və SMA 0013 kimi kataloqlaşdırılmışdır. Sonrakı mərhələdə nümunə Almaniyadakı Dinosaurier Freilichtmuseum Münchehagen muzeyinə göndərilmişdir. 2003-cü il 4–5 oktyabr tarixlərində muzeydə baş verən böyük yanğın nəticəsində müxtəlif dinozavr nümunələrinin çoxsaylı sümükləri məhv edilmiş, Ardetosaurus nümunəsinin də təxminən 15 faizini təşkil edən hazırlanmış material itirilmişdir. Bəzi qorunmuş sümüklərin üzərində yanğının izləri bu gün də görünür. 2018–2019-cu illərdə nümunə Niderlanddakı Oertijdmuseum tərəfindən əldə edilmiş və MAB011899 nömrəsi verilmişdir. Burada fosilin hazırlanması davam etdirilmiş və onun anatomiyası daha ətraflı öyrənilmişdir. 2024-cü ildə Tom van der Linden, Emanuel Tschopp, Roland Sookias və həmkarları nümunəni yeni cins və növ kimi təsvir edərək Ardetosaurus viator adlandırmışlar. Adının mənası Cins adı Ardetosaurus latınca "yanmaq" mənasını verən ardēre felindən və qədim yunan mənşəli, latınlaşdırılmış saurus sözündən yaradılmışdır. Bu ad holotip nümunəsinin 2003-cü ildəki muzey yanğınından zərər görməsinə istinad edir. Növ adı viator latınca "səyyah" və ya "yolçu" deməkdir və fosilin ABŞ-dan Avropaya, daha sonra isə Niderlanda qədər uzun səyahətini ifadə edir. Təsviri Ardetosaurus Diplodocidae fəsiləsinə daxil olan tipik uzunboyunlu sauropod idi. Bu qrupun nümayəndələri dörd ayaq üzərində hərəkət edir, kiçik başa, uzun boyuna və çox uzun quyruğa malik olurdular. Diplodokidlərin dişləri əsasən çənənin ön hissəsində yerləşən nazik, qələmşəkilli strukturlardan ibarət idi və onların budaqlardan yarpaqları qoparmasına uyğunlaşdığı düşünülür. Holotipdə 13–14-cü boyun fəqərələri, 1–10-cu bel fəqərələri, oma sümüyünün bir hissəsi, ilk beş quyruq fəqərəsi, qabırğalar, iki chevron, sol korakoid, sol qalça sümüyü, qasıq və oturaq sümükləri, həmçinin sol bud, baldır və incik sümükləri qorunmuşdur. Bu material Ardetosaurusın bədən quruluşunu digər diplodokinlərlə müqayisə etməyə imkan verir. Ardetosaurusın fərqləndirici xüsusiyyətlərinin böyük hissəsi fəqərələrin üzərindəki sümük lövhəcikləri və çıxıntılarla əlaqəlidir. Arxa boyun və ön bel fəqərələrində əlavə cüt lövhəciklər, ön bel fəqərələrində isə çəngəlvari ayrılan strukturlar müşahidə edilir. Arxa bel fəqərələrinin hündürlüyünün gövdə uzunluğuna nisbəti də digər diplodokinlərdən fərqlənir. Ön quyruq fəqərələrində bəzi lövhəciklərin zəifləməsi və ya tamamilə itməsi də cins üçün xarakterik hesab olunur. Sol bud sümüyünün qorunmuş hissəsi təxminən 130 santimetr uzunluğundadır, baldır sümüyünün uzunluğu isə təxminən 91,5 santimetrdir. Nümunə tam skelet olmadığı üçün ümumi bədən uzunluğunu dəqiq müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Bununla belə, ölçülərinə görə Ardetosaurus böyük diplodokinlərdən biri olmaqla yanaşı, Supersaurus kimi nəhəng nümayəndələrdən xeyli kiçik idi. Təsnifatı Ardetosaurus Sauropoda, Diplodocoidea, Diplodocidae və Diplodocinae qruplarının daxilində yerləşdirilir. Diplodokinlər arasında Diplodocus, Barosaurus, Supersaurus və Galeamopus kimi məşhur cinslər də vardır. Lakin 2024-cü ildə cinsin təsviri zamanı müəlliflər geniş filogenetik analiz aparmaqdan çəkinmiş və daha böyük Diplodocoidea layihəsinin davam etdiyini bildirmişlər. Buna görə Ardetosaurusın digər diplodokinlərlə dəqiq qohumluq əlaqələri tam müəyyən edilməmişdir. Paleobiologiyası Ardetosaurus holotipinin böyümə tarixini müəyyənləşdirmək üçün qabırğa sümüyünün histoloji analizi aparılmışdır. Tədqiqat nəticəsində nümunənin skelet baxımından yetkin fərd olduğu və təxminən 22 il ərzində böyüdüyü müəyyən edilmişdir. Onun cinsi yetkinliyə təxminən 13 yaşında, skelet yetkinliyinə isə təxminən 17 yaşında çatdığı ehtimal edilir. Sümükdə xarici fundamental sistemin mövcudluğu böyümənin son mərhələsində olduğunu göstərir. Nümunədə birinci chevron adlı quyruq altı sümüyünün qeyri-adi quruluşu da qorunmuşdur. Bu struktur digər sauropodlarda çox vaxt ya qorunmur, ya da kifayət qədər yaxşı sənədləşdirilmir. Tədqiqatçılar onun formasının cinsi dimorfizmlə əlaqəli ola biləcəyini qeyd etmiş, lakin fərdi dəyişkənlik və quyruq əzələlərinin quruluşundakı fərqlərin də mümkün izahlar olduğunu vurğulamışlar. Buna görə bu xüsusiyyətin funksiyası hələ də qəti hesab edilmir. Yaşadığı mühit Ardetosaurus Morrison formasiyasının Kimmeridc mərtəbəsinə aid çöküntülərindən məlumdur. Howe-Stephens karxanasının yaşı təxminən 150,44–149,21 milyon il əvvələ hesablanır. Bu dövr Yura dövrünün sonlarına, Kimmeridc mərtəbəsinə uyğun gəlir. Morrison hövzəsinin həmin dövrdəki mühiti çaylar, daşqın düzənlikləri, göllər və bataqlıq sahələrdən ibarət geniş allüvial sistemlərlə xarakterizə olunurdu. İqlimin əsasən yarımsəhra xarakterli olduğu, lakin yağışlı və quraq mövsümlərin bir-birini əvəz etdiyi düşünülür. Çay kənarlarında bitki örtüyü daha sıx olmuş və burada qıjılar, ağac qıjıları, iynəyarpaqlılar və digər qədim bitkilər yayılmışdır. Müasir faunası Ardetosaurusın yaşadığı Howe-Stephens karxanası Morrison formasiyasının zəngin dinozavr yataqlarından biridir. Eyni ərazidə Diplodocus, Camarasaurus, Stegosaurus, Allosaurus və Nanosaurus kimi müxtəlif dinozavrların qalıqları aşkar edilmişdir. Bu heyvanların birlikdə mövcud olması həmin ekosistemdə müxtəlif qidalanma səviyyələrinin və fərqli ekoloji nişlərin olduğunu göstərir. Morrison formasiyasında Ardetosaurusla yanaşı Barosaurus, Supersaurus, Galeamopus və Apatosaurus kimi digər sauropodlar da yaşamışdır. Ətyeyənlər arasında Allosaurus, Ceratosaurus və Torvosaurus kimi teropodlar mühüm yırtıcılar idi. Bu zəngin fauna son Yura dövründə Şimali Amerikanın qərbində çox mürəkkəb dinozavr ekosistemlərinin mövcud olduğunu göstərir. Əhəmiyyəti Ardetosaurusın elmi təsviri diplodokin sauropodların müxtəlifliyinə yeni məlumat əlavə etmişdir. Xüsusilə tam yetkin fərddən əldə edilmiş material onun fəqərə quruluşunun müxtəlif hissələrindəki dəyişiklikləri öyrənməyə imkan verir. Bundan başqa, nümunənin yanğın nəticəsində qismən zədələnməsi və sonradan müxtəlif ölkələrə daşınması onun paleontoloji tarixini qeyri-adi edir. Həmçinin bax Dinozavrlar Sauropoda Diplodocidae Diplodocus Barosaurus Supersaurus Galeamopus Apatosaurus Camarasaurus Allosaurus Stegosaurus Morrison formasiyası Yura dövrü Dinozavrların təkamülü İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Ardetozavr
//doi.org/10.26879%2F1380
//doi.org/10.2110%2Fjsr.2019.54
https://az.wikipedia.org/wiki/Ardetozavr
Tarix : 7 oktyabr 2026
