Akvilarrinusun həyat rekonstruksiyası. Akvilarrinus (lat. Aquilarhinus) — Təbaşir dövrünün sonlarında yaşamış, Hadrosauridae fəsiləsinə aid ot yeyən ornitopod dinozavr cinsidir. Onun yeganə məlum növü Aquilarhinus palimentusdur. Fosilləri müasir ABŞ-ın Texas ştatındakı Big Bend Milli Parkı ərazisində yerləşən Aqüxa formasiyasının çöküntülərindən aşkar edilmişdir. Akvilarrinus qeyri-adi alt çənəsi ilə digər ördəkburunlu dinozavrlardan fərqlənir. Alt çənənin ön hissəsi yuxarıya doğru əyilərək geniş və kürəyə bənzər forma əmələ gətirirdi. Kəşfi Akvilarrinusun ilk fosil qalıqları 1980-ci illərdə Texasın cənub-qərbindəki Big Bend Milli Parkında, Rattlesnake Mountain ərazisində aşkar edilmişdir. Fosilləri Texas Texnologiya Universitetindən paleontoloq Tomas Lehman və həmkarları tərəfindən toplanmışdır. Nümunənin bəzi sümükləri bir-birinə yapışmış və ciddi şəkildə aşınmış olduğundan onun elmi tədqiqi uzun müddət çətin olmuşdur. 1990-cı illərdə nümunənin kəllə materialının ilkin tədqiqi onun Gryposaurus cinsinə aid ola biləcəyini göstərirdi. Lakin daha sonrakı araşdırmalar kəllənin və alt çənənin bir sıra xüsusiyyətlərinin Gryposaurus və digər daha inkişaf etmiş hadrozavrlarla uyğun gəlmədiyini göstərdi. Bu nəticə nümunənin ayrıca cinsə aid olduğunu ortaya çıxardı. 1999-cu ildə həmin fosil sahəsində əlavə qazıntılar aparılmış və nümunəyə aid başqa sümük elementləri də toplanmışdır. Bu material sonrakı anatomik və filogenetik tədqiqatların əsasını təşkil etmişdir. Adının mənası Aquilarhinus adı latın dilində “qartal” mənasını verən aquila və qədim yunan dilində “burun” mənasını verən rhinus sözlərindən yaranmışdır. Bu ad heyvanın qartal dimdiyini xatırladan burun quruluşuna işarə edir. Növ adı olan palimentus isə latınca “kürək” və “çənə” ilə əlaqəli sözlərdən yaradılmış və onun qeyri-adi alt çənəsinə istinad edir. Xarici görünüşü Akvilarrinus orta ölçülü ördəkburunlu dinozavr idi. Onun bədən quruluşu digər hadrozavrlara bənzəyirdi: uzun quyruğu, güclü arxa ətrafları və bitki ilə qidalanmağa uyğun ağız aparatı var idi. Bununla belə, kəlləsi və xüsusilə alt çənəsi onu digər hadrozavrlardan fərqləndirirdi. Akvilarrinusun skelet və bədən quruluşunun təsviri. Onun burun sümükləri yuxarı istiqamətdə geniş qövs əmələ gətirirdi. Bu xüsusiyyət heyvanın başında digər hadrozavrlardakı mürəkkəb və içiboş daraqlardan daha sadə, bərk sümükdən ibarət çıxıntının olduğunu göstərir. Tədqiqatçılar bu quruluşun hadrozavrlarda baş daraqlarının təkamülünün ilkin mərhələlərini anlamaq üçün əhəmiyyətli olduğunu düşünürlər. Qeyri-adi alt çənəsi Akvilarrinusun ən maraqlı xüsusiyyəti alt çənəsinin ön hissəsidir. Alt çənənin iki yarısı ön tərəfdə yuxarı istiqamətdə əyilərək birlikdə W formasına yaxın profil yaradırdı. Bu quruluş digər məlum hadrozavrların əksəriyyətində müşahidə olunmur. Fayl:Aquilarhinus dentary.pngAkvilarrinusun qeyri-adi alt çənəsinin quruluşu. Bu xüsusiyyətə əsasən paleontoloqlar Akvilarrinusun ağız hissəsinin kürəyə bənzər şəkildə işləyə biləcəyini irəli sürmüşlər. Onun geniş və yastı ağız quruluşu bataqlıq və dayaz su mühitlərində yumşaq və suya yaxın bitkiləri torpaqdan çıxarmağa və toplamağa uyğunlaşmış ola bilərdi. Bu hipotez heyvanın “kürəkburunlu” və ya “kürəkçənəli” dinozavr kimi təsvir edilməsinin əsas səbəblərindən biridir. Bununla belə, bu qidalanma davranışı birbaşa müşahidə edilə bilməz və əsasən kəllə və çənənin anatomiyasından irəli gələn elmi hipotezdir. Buna görə Akvilarrinusun mütləq şəkildə su bitkilərini kürəkləyərək topladığı nəticəsinə ehtiyatla yanaşılır. Təsnifatı Akvilarrinus Ornithischia dəstəsinin Ornithopoda qrupuna və Hadrosauridae fəsiləsinə daxildir. O, hadrozavrlar arasında daha primitiv xüsusiyyətləri saxlayan qruplardan biri hesab olunur. Onun kəllə quruluşu hadrozavrların sonrakı təkamül mərhələlərində yaranan müxtəlif formalı baş daraqlarının mənşəyini araşdırmaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Filogenetik araşdırmalar Akvilarrinusun Saurolophidae daxilindəki daha inkişaf etmiş hadrozavr qruplarından kənarda yerləşdiyini göstərmişdir. Tədqiqatçılar onun Latirhinus ilə yaxın qohumluq əlaqəsi ola biləcəyini irəli sürmüşlər. Bu nəticə hadrozavrların təkamülünün əvvəllər düşünüldüyündən daha mürəkkəb olduğunu göstərir. Yaşadığı dövr və mühit Akvilarrinus Təbaşir dövrünün Kampanium mərhələsində, təxminən 80 milyon il əvvəl yaşamışdır. Onun fosilləri Texasın cənub-qərbindəki Big Bend ərazisində yerləşən Aqüxa formasiyasının aşağı şist təbəqəsindən tapılmışdır. Fayl:Big Bend National Park - 1.jpgAkvilarrinusun fosillərinin tapıldığı Big Bend bölgəsinin müasir görünüşü. Akvilarrinusun yaşadığı dövrdə indiki Big Bend ərazisi müasir səhradan tamamilə fərqli təbii mühitə malik idi. Bölgədə çaylar, bataqlıqlar, sahilyanı düzənliklər və delta sistemləri mövcud olmuşdur. Bu mühitlərdə müxtəlif bitkilər və çoxsaylı onurğalı heyvanlar yaşayırdı. Big Bend Milli Parkının Təbaşir çöküntüləri zəngin fosil yataqları ilə tanınır. Burada müxtəlif hadrozavrlar, buynuzlu dinozavrlar, sauropodlar, iri timsahabənzər sürünənlər və digər qədim onurğalıların qalıqları aşkar edilmişdir. Elmi əhəmiyyəti Akvilarrinusun kəşfi hadrozavrların təkamülü haqqında təsəvvürləri genişləndirmişdir. Onun kəlləsindəki sadə, bərk sümük çıxıntısı mürəkkəb və içiboş baş daraqlarının daha qədim bir əcdad formasından inkişaf etmiş ola biləcəyini göstərən dəlillərdən biri hesab olunur. Akvilarrinusun həyat rekonstruksiyası. Onun qeyri-adi çənəsi isə hadrozavrların müxtəlif qidalanma strategiyalarına malik ola biləcəyini göstərir. Əvvəllər ördəkburunlu dinozavrların ağız quruluşları arasında əsas fərqin daha çox bitkiləri qoparma və üyütmə mexanizmləri ilə bağlı olduğu düşünülürdüsə, Akvilarrinus daha fərqli, yastı və kürəyə bənzər ağız quruluşunun mümkünlüyünü nümayiş etdirmişdir. Fosillərinin saxlanıldığı yer Akvilarrinusun əsas fosil nümunəsi Texas ştatında, Ostində yerləşən Texas Universitetinin Texas Onurğalı Paleontologiya Kolleksiyalarında saxlanılır. Nümunə Big Bend Milli Parkında aparılmış qazıntılar zamanı toplanmış və sonrakı tədqiqatlarda ətraflı şəkildə öyrənilmişdir. Həmçinin bax Dinozavrlar Hadrosauridae Ornithopoda Təbaşir dövrü Kampanium Big Bend Milli Parkı Texas ABŞ Latirhinus Gryposaurus Saurolophidae Arenysaurus Adynomosaurus İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Aquilarhinus
//doi.org/10.1080%2F14772019.2019.1625078
https://www.icp.cat/index.php/en/press-room/noticies-icp/item/2933-aquilarhinus-palimentus-dinosaur-prieto-icp
https://web.archive.org/web/20261008121410/https://www.icp.cat/index.php/en/press-room/noticies-icp/item/2933-aquilarhinus-palimentus-dinosaur-prieto-icp
https://www.dinochecker.com/dinosaurs/AQUILARHINUS
https://www.nps.gov/subjects/fossils/evolution-on-land.htm
https://web.archive.org/web/20261007180613/https://www.nps.gov/subjects/fossils/evolution-on-land.htm
Tarix : 20 oktyabr 2026
