Anteavis crurilongusın həyat rekonstruksiyası. Anteavis — Son Trias dövrünün Karni mərhələsində yaşamış erkən teropod dinozavr cinsidir. Cinsin yeganə məlum növü Anteavis crurilongusdur. Onun fosil qalıqları indiki Argentinanın şimal-qərbində yerləşən San-Xuan əyalətindəki İşiqualašto ərazisindən, İşiqualašto formasiyasının Cancha de Bochas layından aşkar edilmişdir. Təxminən 231–226 milyon il əvvəl yaşamış Anteavis erkən dinozavrların ilkin müxtəlifləşməsi haqqında mühüm məlumat verir. Filogenetik analizlərdə o, Theropoda daxilində çox erkən ayrılan nümayəndələrdən biri kimi bərpa edilmişdir. Maraqlısı odur ki, Anteavis bəzi anatomik xüsusiyyətlərinə görə daha sonrakı Neotheropoda nümayəndələrinə bənzəsə də, filogenetik baxımdan həmin qrupun xaricində yerləşir. Kəşfi və adlandırılması Anteavisin holotip nümunəsi PVSJ 1085 San-Xuan əyalətində yerləşən İşiqualašto Vilayət Parkı ərazisində aparılan paleontoloji tədqiqatlar zamanı aşkar edilmişdir. Fosil İşiqualašto formasiyasının Cancha de Bochas layından gəlir. Nümunə tək bir fərdə aid qismən skeletdən ibarətdir və onun tərkibində həm kəllə, həm də kəllədən sonrakı skelet elementləri qorunmuşdur. Bu xüsusiyyət Anteavisin erkən teropodların anatomiyasının öyrənilməsi üçün mühüm nümunə olmasına imkan verir. Cins və növ 2025-ci ildə Ricardo N. Martínez, Carina E. Colombi, Martín D. Ezcurra, Diego O. Abelín, Ignacio Cerda və Oscar A. Alcober tərəfindən elmi şəkildə təsvir edilmişdir. Anteavis adı latın dilindəki ante — "əvvəl" və avis — "quş" sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır və heyvanın quşlarla müqayisədə daha qədim anatomik quruluşuna işarə edir. crurilongus növ adı isə latın dilindəki crus — "ayaq" və longus — "uzun" sözlərindən yaradılmışdır. Bu ad heyvanın nisbətən uzun aşağı arxa ətraflarına istinad edir. Fosil materialı Anteavisin holotipində kəlləyə aid bir neçə sümük qorunmuşdur. Bunların arasında sol üst çənə sümüyü, sağ diş sümüyü, sol prefrontal sümük və pteriqoid sümüklərinin hissələri vardır. Kəllə materialı ilə yanaşı boyun, bel, oma və quyruq fəqərələri də qorunmuşdur. Ümumilikdə nümunədə dörd boyun, on bel, dörd oma və altı quyruq fəqərəsi müəyyən edilmişdir. Bu fəqərə seriyası heyvanın onurğa sütununun müxtəlif hissələrinin müqayisəli şəkildə araşdırılmasına imkan verir. Çiyin qurşağının bir hissəsi, hər iki bazı sümüyü, dirsək sümüklərinin hissələri və ön ətrafın bəzi falanqaları da qorunmuşdur. Çanaq isə demək olar ki, tam və anatomik əlaqəli vəziyyətdə aşkar edilmişdir. Burada hər iki qalça sümüyü, qasıq sümükləri və oturaq sümükləri mövcuddur. Arxa ətraflarda sol bud sümüyü, sağ baldır sümüyü, fibulaların hissələri, tarsal və metatarsal sümüklər, eləcə də bir sıra barmaq sümükləri müəyyən edilmişdir. Quruluşu Anteavis kiçik ölçülü ətyeyən teropod olmuşdur. Bədən kütləsinin 30 kq-dan az olduğu hesablanır. Onun skeleti həm erkən dinozavrlara xas ilkin xüsusiyyətləri, həm də daha törəmə teropodlarda müşahidə olunan anatomik əlamətləri birləşdirir. Bu xüsusiyyətlərin birgə mövcudluğu Anteavisi erkən Theropodanın təkamül tarixinin öyrənilməsi baxımından xüsusilə maraqlı edir. Növün ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri arxa ətrafların proporsiyasıdır. Tibia və digər aşağı ətraf elementləri bud sümüyünə nisbətən uzundur. Bu xüsusiyyət Anteavisin sürətli qaçışa uyğunlaşmış ola biləcəyini göstərir. Lakin yalnız skelet morfologiyasına əsaslanaraq heyvanın konkret qaçış sürətini müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Uzun aşağı ətraflar erkən teropodlarda hərəkət və bədən proporsiyalarının təkamülünü araşdırmaq üçün mühüm anatomik göstəricidir. Anteavisin çanaq quruluşunda da erkən teropodlar üçün maraqlı xüsusiyyətlər müşahidə olunur. Oma fəqərələrinin və çanaq sümüklərinin bir-biri ilə birləşməsi skeletin yetkinliyinə işarə edir. İliumun arxa hissəsində müəyyən çökəkliklərin və digər struktur xüsusiyyətlərinin olması isə daha törəmə teropodlarda rast gəlinən əlamətləri xatırladır. Bu səbəbdən Anteavis erkən teropodların bədən quruluşunda "ilkin" və "törəmə" xüsusiyyətlərin birlikdə mövcudluğunu göstərən mühüm nümunədir. Təsnifatı Anteavis Dinosauria daxilində Saurischia və Theropoda qruplarına aid edilir. 2025-ci ildə aparılmış filogenetik analizdə o, Neotheropodadan kənarda yerləşən bazal teropod kimi bərpa edilmişdir. Analizdə Anteavis eyni geoloji dövrdə yaşamış Eodromaeusdan sonra teropodların əsas gövdəsindən ayrılan nümayəndə kimi göstərilmişdir. Anteavisin filogenetik əhəmiyyəti onun bəzi anatomik xüsusiyyətlərinin əvvəllər yalnız Neotheropoda nümayəndələrinə xas hesab edilməsidir. Buna görə bu xüsusiyyətlərin teropodların təkamülündə daha erkən meydana gəldiyi məlum olmuşdur. Bu nəticə erkən teropodların təkamülündə anatomik dəyişikliklərin əvvəlki təsəvvürlərdən daha mürəkkəb olduğunu göstərir. Yaşadığı mühit Anteavis Son Trias dövrünün Karni mərhələsinin sonlarında, təxminən 231–226 milyon il əvvəl indiki Argentinanın şimal-qərbində yaşamışdır. Fosillərin tapıldığı İşiqualašto formasiyası 231,4–225,9 milyon il əvvələ aid edilir və dünyanın ən mühüm Son Trias fosil yataqlarından biri hesab olunur. Bu formasiya erkən dinozavrların ilkin müxtəlifləşməsini ardıcıl şəkildə izləməyə imkan verən zəngin onurğalı fosil qeydlərinə malikdir. Anteavisin yaşadığı dövrdə İşiqualašto ekosistemində müxtəlif ölçülü dinozavrlar və digər tetrapodlar mövcud idi. Araşdırmalar göstərir ki, həmin dövrdə kiçik ot yeyən dinozavrların və orta ölçülü yırtıcıların müxtəlifliyi əvvəlki təsəvvürlərdən daha yüksək olmuşdur. Anteavis bu ekosistemdə kiçik və orta ölçülü yırtıcı dinozavrların mühüm komponentlərindən biri olmuşdur. Onunla eyni faunada Eoraptor, Herrerasaurus və digər erkən dinozavrlar yaşamışdır. İqlim və dinozavrların müxtəlifləşməsi Anteavisin kəşfi yalnız yeni teropod növünün müəyyənləşdirilməsi baxımından deyil, Son Trias dövründə iqlim dəyişikliklərinin dinozavrların müxtəlifliyinə təsirinin öyrənilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Tədqiqatçılar İşiqualašto hövzəsində dinozavrların müxtəlifləşməsinin iqlimin daha yarımsəhra xarakteri aldığı dövrə təsadüf etdiyini müəyyən etmişlər. Daha sonra rütubətli şəraitin geri qayıtması ilə təxminən 228,91 ± 0,14 milyon il əvvəl dinozavr fosil qeydlərində fasilə yaranmışdır. Bu nəticələr erkən dinozavrların təkamülünün yalnız anatomik dəyişikliklərlə deyil, həm də ətraf mühit və iqlim dəyişiklikləri ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərir. Təxminən 15 milyon il sonra, Orta Norian mərhələsində hövzədə dinozavrların fosil qeydləri yenidən zənginləşmiş, lakin bu dəfə daha iri bədənli formalar üstünlük təşkil etmişdir. Beləliklə, Anteavis erkən dinozavrların təkamül tarixində iqlimlə əlaqəli fauna dəyişikliklərinin araşdırılması üçün mühüm nümunədir. Elmi əhəmiyyəti Anteavisin kəşfi göstərir ki, ilk dinozavrların müxtəlifləşməsi əvvəllər düşünüldüyündən daha mürəkkəb olmuşdur. İşiqualašto formasiyasının yeni tədqiqatları Son Trias dövründə kiçik və orta ölçülü dinozavrların həm sayının, həm də müxtəlifliyinin yüksək olduğunu göstərir. Anteavis bu müxtəlifliyin tərkibində erkən ayrılan yırtıcı teropod kimi mühüm yer tutur. Anteavis həmçinin teropodların erkən təkamülündə bəzi mürəkkəb anatomik xüsusiyyətlərin daha əvvəl meydana gəldiyini göstərən mühüm sübutdur. Onun skeletində həm ilkin, həm də daha törəmə xüsusiyyətlərin birlikdə olması erkən teropodların təkamülünün sadə və mərhələli bir proses olmadığını göstərir. Buna görə cins Dinozavrların təkamülü, Theropodanın ilkin tarixi və Mezozoy ekosistemlərinin formalaşmasının öyrənilməsi üçün əhəmiyyətli fosil takson hesab olunur. Həmçinin bax Dinozavrlar Dinosauria Saurischia Theropoda Neotheropoda Eodromaeus Eoraptor Herrerasaurus İşiqualašto formasiyası İşiqualašto Vilayət Parkı San-Xuan Argentina Son Trias Karni mərhələsi Norian Mezozoy Dinozavrların təkamülü Paleontologiya İqlim Cənubi Amerika İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Anteavis
//doi.org/10.1038%2Fs41559-025-02868-4
https://az.wikipedia.org/wiki/Anteavis
https://az.wikipedia.org/wiki/Anteavis
Tarix : 20 oktyabr 2026
