Alpkarakush kyrgyzicusin həyat rekonstruksiyası Alpkarakush — Orta Yura dövründə, təxminən 165–161 milyon il əvvəl indiki Qırğızıstan ərazisində yaşamış nəsli kəsilmiş teropod dinozavr cinsidir. Cinsə yalnız Alpkarakush kyrgyzicus növü daxildir. Alpkarakush Metriacanthosauridae fəsiləsinə aid orta və iri ölçülü ətyeyən dinozavr olmuşdur. Onun fosilləri Qırğızıstanın Cəlalabad vilayətində, Taş-Kumir şəhəri yaxınlığındakı Uuru-Say vadisində yerləşən Balabansay formasiyasından aşkar edilmişdir. Alpkarakush 2024-cü ildə elmi olaraq təsvir edilmiş və Mərkəzi Asiyanın Yura dövrü teropod faunasının öyrənilməsi üçün mühüm takson hesab edilmişdir. Kəşfi Alpkarakushun fosil materialı Qırğızıstanın cənub-qərbində, Taş-Kömür şəhəri yaxınlığındakı Uuru-Say vadisində yerləşən FTU-1 lokalitetindən aşkar edilmişdir. İlk paleontoloji qazıntılar 2005 və 2006-cı illərdə aparılmış və həmin vaxt iki teropod fərdinə aid qismən skeletlər tapılmışdır. Sonrakı qazıntılar 2014, 2016–2017 və 2023-cü illərdə davam etdirilmişdir. Tapılan fosil materialına kəllənin postorbital və kvadrat-yanaq sümükləri, bel və oma fəqərələri, qabırğalar, çiyin qurşağının hissələri, ön ətraf elementləri, demək olar ki, tam çanaq qurşağı və arxa ətrafların böyük hissəsi daxildir. Holotip daha iri fərddən, paratip isə daha kiçik fərddən ibarətdir. Fosil materialının əsas hissəsi Qırğızıstan Milli Elmlər Akademiyasının Geologiya İnstitutunun paleontoloji kolleksiyasında saxlanılır. Alpkarakush cinsi və Alpkarakush kyrgyzicus növü 2024-cü ildə Oliver Rauhut, Aizek Bakirov, Oliver Wings, Alexandra Fernandes və Tom Hübner tərəfindən təsvir edilmişdir. Elmi təsvir Zoological Journal of the Linnean Society jurnalında dərc olunmuşdur. Adının mənşəyi Cinsin adı olan Alpkarakush Qırğızıstanın məşhur Manas dastanında qəhrəmanlara çətin anlarda kömək edən mifoloji nəhəng quş Alpkarakuşun adından götürülmüşdür. Bu ad yeni dinozavrın Qırğızıstan ərazisində aşkar edilməsini və yerli mədəni irslə əlaqəsini vurğulayır. Növün adı olan kyrgyzicus isə fosillərin tapıldığı Qırğızıstan Respublikasına istinad edir. Beləliklə, həm cins, həm də növ adlandırılması dinozavrın Qırğızıstanın təbii və mədəni irsi ilə əlaqəsini əks etdirir. Təsviri Alpkarakush Metriacanthosauridae fəsiləsinə daxil olan nisbətən iri yırtıcı teropod idi. Onun yüksək və qövsvari kəlləsi, nisbətən incə arxa ətrafları və göz yuvasının üzərində yaxşı inkişaf etmiş sümük çıxıntısı var idi. Bu çıxıntı xüsusilə güclü və qabarıq olması ilə digər metriakantosauridlərdən fərqlənirdi. Holotip fərdinin uzunluğu təxminən 7–8 metr, kütləsi isə təxminən 1,25 ton olaraq qiymətləndirilmişdir. Onun bud sümüyündə aparılmış histoloji tədqiqatlar heyvanın ölüm zamanı ən azı 17 yaşında olduğunu göstərmişdir. Buna baxmayaraq, fərd hələ də müəyyən qədər böyüməyə davam edirdi. Daha kiçik paratip fərdin isə daha gənc olduğu müəyyən edilmişdir. Alpkarakushun skelet və bədən quruluşunun rekonstruksiyası Yaşadığı dövr Alpkarakush Orta Yura dövrünün Kellovey mərhələsində yaşamışdır. Onun fosillərinin tapıldığı Balabansay formasiyasının çöküntüləri təxminən 165 milyon il əvvələ aid edilir. Bu dövr dinozavrların Pangeya materikinin müxtəlif hissələrində geniş yayıldığı bir zaman idi. Balabansay formasiyası Mərkəzi Asiyanın Yura dövrü ekosistemlərinin öyrənilməsi baxımından mühüm geoloji vahiddir. Alpkarakushun kəşfindən əvvəl Qırğızıstanın Yura dövrü dinozavr faunası haqqında məlumatlar məhdud idi. Yeni fosil materialı bu regionda teropodların yayılması haqqında bilikləri əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirmişdir. İki fərdin kəşfi Alpkarakushun kəşfinin maraqlı xüsusiyyətlərindən biri eyni lokalitetdə müxtəlif ölçülü iki fərdin qalıqlarının aşkar edilməsidir. Böyük fərd holotip, kiçik fərd isə paratip kimi müəyyən edilmişdir. Sümük toxumasının mikroskopik quruluşu onların müxtəlif yaşlarda olduğunu göstərmişdir. İki fərdin eyni ərazidə tapılması onların birlikdə hərəkət etmiş ola biləcəyi ehtimalını yaradır. Lakin fosillərin birlikdə tapılması onların mütləq sosial qrup təşkil etdiyini və ya böyüyün kiçik fərdin valideyni olduğunu sübut etmir. Buna görə bu məsələ hələlik ehtimal kimi qiymətləndirilir. Təsnifatı Alpkarakush teropodlar daxilində Tetanurae və Carnosauria qruplarına, daha sonra isə Metriacanthosauridae fəsiləsinə aid edilir. Filogenetik analizlər onun Metriacanthosaurinae yarımfəsiləsində nisbətən erkən ayrılan nümayəndə olduğunu göstərmişdir. Metriakantosauridlər əsasən Asiyanın Yura dövrü çöküntülərindən məlum olan orta və iri ölçülü yırtıcı dinozavrlar qrupudur. Bu qrupa Sinraptor, Yangchuanosaurus və Metriacanthosaurus kimi taksonlar daxildir. Alpkarakushun kəşfi bu qrupun Mərkəzi Asiyada da geniş yayıldığını göstərən mühüm sübutlardan biridir. Alpkarakushun filogenetik və anatomik rekonstruksiyası Elmi əhəmiyyəti Alpkarakushun kəşfi Qırğızıstanın paleontologiyası üçün mühüm hadisə hesab olunur. Dinozavr Mərkəzi Asiyanın Yura dövrünə aid teropod faunasının daha yaxşı başa düşülməsinə imkan verir və əvvəllər fosil qeydlərində az təmsil olunan bir region haqqında yeni məlumatlar təqdim edir. Alpkarakushun filogenetik mövqeyi Yura dövründə metriakantosauridlərin coğrafi yayılması haqqında da məlumat verir. Onun kəşfi bu qrupun Mərkəzi Asiyanın qərb hissəsində də mövcud olduğunu və Asiyanın müxtəlif bölgələri arasında faunistik əlaqələrin daha mürəkkəb olduğunu göstərir. Həmçinin bax Dinozavr Teropodlar Metriacanthosauridae Metriacanthosaurinae Sinraptor Yangchuanosaurus Metriacanthosaurus Yura dövrü Kellovey Balabansay formasiyası Qırğızıstan Manas dastanı Paleontologiya Filogenetika İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Alpkarakush
//doi.org/10.1093%2Fzoolinnean%2Fzlae090
https://academic.oup.com/zoolinnean/article/201/4/zlae090/7736730
https://web.archive.org/web/20241122160554/https://academic.oup.com/zoolinnean/article/201/4/zlae090/7736730
https://zenodo.org/records/13963630
https://web.archive.org/web/20261008094910/https://zenodo.org/records/13963630
Tarix : 20 oktyabr 2026
