Ahvaytum bahndooivechenin həyat rekonstruksiyası. Ahvaytum (Ahvaytum) — Son Trias dövründə yaşamış, ehtimal olunan erkən sauropodomorf dinozavr cinsidir. Onun yeganə məlum növü Ahvaytum bahndooivechedir. Fosil qalıqları indiki ABŞ-ın Vayominq ştatında yerləşən Popo Agie formasiyasının aşağı hissəsindən aşkar edilmişdir. Təxminən 230 milyon il əvvəl yaşamış Ahvaytum qədim Laurasiya materikindən məlum olan ən qədim adlandırılmış dinozavrlardan biridir və onun kəşfi dinozavrların erkən yayılması haqqında əvvəlki təsəvvürlərin yenidən nəzərdən keçirilməsinə səbəb olmuşdur. Ahvaytum üçün skelet rekonstruksiyası. Kəşfi və adlandırılması Ahvaytuma aid fosil material 2013-cü ildə Vayominqin qərb-mərkəzi hissəsində yerləşən Garrett's Surprise adlı ərazidə aparılan paleontoloji tədqiqatlar zamanı aşkar edilmişdir. Holotip UWGM 1975 nömrəli, sol ayağın astragal sümüyündən ibarətdir. UWGM 7549 nömrəli sol bud sümüyünün yuxarı hissəsi də cinsə aid edilmişdir. Bu sümük holotipdən təxminən 5 metr məsafədə tapılmış və onun quruluşunun Saurischia nümayəndələri ilə uyğun olduğu müəyyən edilmişdir. Cins və növ 2025-ci ildə David M. Lovelace və həmkarları tərəfindən elmi şəkildə təsvir edilmişdir. Ahvaytum adı Şoşoni dilindəki və təxminən "çox uzun zaman əvvəl" mənasını verən sözdən götürülmüşdür. Növ adı bahndooiveche də Şoşoni dilində işlənən ifadədir və həm dinozavrları, həm də rəngarəng yerli salamandrları ifadə etmək üçün istifadə olunur. Binominal adın seçilməsi Şərqi Şoşoni ağsaqqalları və tələbələrinin iştirakı ilə həyata keçirilmişdir. Quruluşu Ahvaytum çox az fosil materialı ilə tanındığı üçün onun bədən quruluşu haqqında məlumatlar məhduddur. Məlum qalıqlar onun kiçik ölçülü, yüngül bədənli və ikiayaqlı hərəkət edən erkən dinozavr olduğunu göstərir. Həyat rekonstruksiyalarında Ahvaytum digər erkən Saurischia nümayəndələri, xüsusilə Eoraptor və digər erkən sauropodomorflara bənzər kiçik heyvan kimi təsvir edilir. Onun uzunluğu təxminən 1 metr civarında hesablanır, lakin bu ölçü çox məhdud fosil materialına əsaslandığından gələcək kəşflərlə dəyişə bilər. Ahvaytumun holotipi olan astragal sümüyünün quruluşunda Saurischia və xüsusilə erkən sauropodomorflarla uyğunlaşdırılan bir sıra anatomik xüsusiyyətlər müşahidə edilir. Bud sümüyünün yuxarı hissəsi də onun kərtənkələçanaqlı dinozavrlarla əlaqəsini dəstəkləyən xüsusiyyətlər göstərir. Bununla belə, yalnız iki əsas sümük əsasında heyvanın tam skeletini və baş quruluşunu dəqiq bərpa etmək mümkün deyil. Buna görə də Ahvaytumun həyat rekonstruksiyaları müəyyən dərəcədə hipotetik hesab olunur. Təsnifatı Ahvaytum ilkin təsvirində Dinosauria daxilində Saurischia qrupuna aid edilmiş və Sauropodomorpha ilə yaxın əlaqəli hesab edilmişdir. Filogenetik analizlərdə o, Cənubi Amerikadan məlum olan erkən sauropodomorflarla, o cümlədən Eoraptor və Buriolestes ilə yaxın qohumluq göstərmişdir. Bəzi analizlərdə Ahvaytum Saturnaliidae daxilində yerləşdirilmişdir. Bu nəticə erkən sauropodomorfların Trias dövründə artıq geniş coğrafi yayılmaya malik olduğunu göstərir. Ahvaytumun təsnifatının xüsusi əhəmiyyəti onun Gondvana mənşəli hesab edilən erkən dinozavrlarla Şimali Yarımkürədəki fosil qeydləri arasında mühüm əlaqə yaratmasıdır. Onun yaşı təxminən 230 milyon il olduğundan, bu heyvan Cənubi Amerika və Afrikada məlum olan ən qədim dinozavr faunaları ilə təxminən eyni dövrə aiddir. Bu fakt dinozavrların əvvəlcə yalnız Gondvananın yüksək enliklərində yaranması və daha sonra şimala yayılması barədə sadə modeli zəiflədir. Yaşadığı mühit Ahvaytum Son Trias dövrünün Karni mərhələsi zamanı, təxminən 230 milyon il əvvəl yaşamışdır. Onun qalıqları Popo Agie formasiyasının aşağı hissəsində, qədim ekvatora yaxın yerləşən ərazilərdə əmələ gəlmiş süxurlardan tapılmışdır. Geoloji və izotopik məlumatlar bu təbəqələrin Karni yaşında olduğunu göstərir. Beləliklə, Ahvaytumun fosilləri Şimali Amerikada dinozavrların erkən tarixini öyrənmək üçün mühüm material təşkil edir. Popo Agie formasiyası yalnız dinozavr qalıqları ilə deyil, digər qədim onurğalıların fosilləri ilə də zəngindir. Buradan silesavrlarla əlaqəli materiallar, iri temnospondillər, fitosavrlar, pseudosuchialar və digər Trias dövrü sürünənləri məlumdur. Bu müxtəliflik Ahvaytumun yaşadığı ekosistemin mürəkkəb olduğunu və erkən dinozavrların hələ ekosistemlərin dominant quru heyvanları olmadığı bir dövrdə yaşadığını göstərir. Elmi əhəmiyyəti Ahvaytumun ən mühüm xüsusiyyəti onun qədim Laurasiyada məlum olan ən qədim dinozavr olmasıdır. Uzun müddət ən qədim dinozavr fosillərinin əsasən Gondvananın cənub hissələrindən məlum olması onların ilkin olaraq həmin ərazilərdə meydana gəldiyini düşündürürdü. Ahvaytumun təxminən 230 milyon illik yaşı isə dinozavrların həmin dövrdə artıq həm cənub, həm də şimal yarımkürələrində yayılmış ola biləcəyini göstərir. Ahvaytum həmçinin dinozavrların coğrafi yayılmasının əvvəllər düşünüldüyündən daha sürətli ola biləcəyini göstərir. Tədqiqat müəlliflərinin fikrincə, onun mövcudluğu erkən dinozavrların artıq Karni dövrünün ortalarından sonlarına doğru geniş coğrafi əraziyə yayıldığını göstərən mühüm sübutdur. Bununla belə, fosil materialının çox az olması səbəbindən Ahvaytumun biologiyası, qidalanması və gündəlik davranışı haqqında daha dəqiq nəticələr çıxarmaq hələ mümkün deyil. Həmçinin bax Dinozavrlar Saurischia Sauropodomorpha Saturnaliidae Eoraptor Buriolestes Mbiresaurus Dinosauria Ornithodira Trias dövrü Son Trias Karni mərhələsi Gondvana Laurasiya ABŞ Vayominq Popo Agie formasiyası Paleontologiya Dinozavrların təkamülü İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Ahvaytum
https://www.researchgate.net/publication/387823089_Rethinking_dinosaur_origins_oldest_known_equatorial_dinosaur-bearing_assemblage_mid-late_Carnian_Popo_Agie_FM_Wyoming_USA
https://www.worldcat.org/issn/1096-3642
https://www.worldcat.org/issn/0024-4082
https://doi.org/10.1093/ZOOLINNEAN/ZLAE153
//doi.org/10.1093%2Fzoolinnean%2Fzlae153
Tarix : 20 oktyabr 2026
