Ahshislesaurus wimaniın həyat rekonstruksiyası. Ahşislesavr (Ahshislesaurus) — Son Təbaşir dövründə, təxminən 75 milyon il əvvəl indiki ABŞ-ın Nyu-Meksiko ştatında yaşamış hadrozavrid dinozavr cinsidir. Cinsin yeganə məlum növü Ahshislesaurus wimanidir. O, Saurolophinae yarımfəsiləsinə və Kritosaurini qəbiləsinə daxil edilir. Ahşislesavrın fosilləri San-Xuan hövzəsində yerləşən Kirtland formasiyasının aşağı hissəsindəki Hunter Wash üzvündən məlumdur. Növ 2025-ci ildə Sebastian Dalman və həmkarları tərəfindən elmi şəkildə adlandırılmışdır. Ahşislesavrın tarixçəsi digər bir çox yeni dinozavrlardan fərqlənir. Onu təşkil edən əsas fosillər yeni tapılmış heyvana aid deyildi; nümunələr ilk dəfə 1916-cı ildə ABŞ Geoloji Xidmətinin əməkdaşı John B. Reeside Jr. tərəfindən toplanmışdı. 1935-ci ildə Charles Whitney Gilmore bu qalıqları Kritosaurus navajovius növünə aid etmişdi. Sonrakı onilliklər ərzində nümunənin həqiqətən Kritosaurusa aid olub-olmaması və ya ayrıca bir taksonu təmsil edib-etməməsi barədə müzakirələr aparılmışdır. 2025-ci ildə aparılan yeni araşdırma onun ayrıca cins və növ olduğunu əsaslandırdı. Kəşfi və adlandırılması Ahşislesavrın holotipi USNM PV-8629 nömrəsi ilə qeyd olunur və natamam, lakin diaqnostik kəllədən, bir neçə təcrid olunmuş kəllə sümüyündən və artikulyasiyalı boyun fəqərələrindən ibarətdir. Smithsonian Institution məlumatlarına görə holotip nümunəsi 1916-cı ildə San-Xuan dairəsində toplanmış və Kirtland formasiyasının Hunter Wash üzvündən gəlir. Nümunənin geoloji yaşı Kampan mərhələsinə, yəni Son Təbaşir dövrünə aiddir. Cinsin adı Ahshislesaurus paleontoloji ədəbiyyatda yeni yaranmış adlardan biri olsa da, onun əsasında duran fosil materialı təxminən bir əsr əvvəl elmi kolleksiyaya daxil edilmişdi. Növ adı wimani paleontoloji tədqiqatlarda mühüm rolu olan paleontoloq Carl Wimanın şərəfinə verilmişdir. Növün elmi təsviri 2025-ci ildə Nyu-Meksiko Təbiət Tarixi və Elm Muzeyinin New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin nəşrində dərc edilmişdir. Quruluşu Ahşislesavr böyük bədənli, ot yeyən ördəkgaga dinozavrlarından biri olmuşdur. Mövcud material onun tam skeletini göstərməsə də, kəllə və boyun fəqərələri heyvanın hadrozavridlərlə uyğun anatomik xüsusiyyətlərə malik olduğunu nümayiş etdirir. Müəlliflərin təsvir etdiyi materiala əsasən, holotip yetkin fərd hesab olunur və onun ümumi bədən uzunluğu təxminən 10 metr səviyyəsində qiymətləndirilmişdir. Eyni süxur təbəqələrindən Ahşislesavra aid edilməsi ehtimal olunan daha böyük nümunələr isə təxminən 11,5 metr uzunluğa çata bilərdi. Ahshislesaurus wimaniın məlum material əsasında skelet rekonstruksiyası. Ahşislesavrın kəlləsi onun təsnifatında əsas rol oynayır. Holotip kəlləsi tam olmasa da, burun sümüyü, üst çənə, yuxarı çənə sümüyü, gözyaşı sümüyü və digər kəllə elementlərinin xüsusiyyətləri onun saurolophine hadrozavridlərlə yaxınlığını göstərir. Xüsusilə kəllənin yastı quruluşu və burun nahiyəsinin morfologiyası onu Naashoibitosaurus, Kritosaurus və Gryposaurus kimi kritozavrinlərlə müqayisə etməyə imkan verir. Ahşislesavr lambeozavrlar kimi içi boş, boru formalı böyük kəllə darağına malik deyildi. O, Parasaurolophus və Corythosaurus kimi lambeozavrinlərdən fərqli olaraq Saurolophinae daxilində daha sadə kəllə quruluşuna malik qruplardan biri hesab olunur. Bu xüsusiyyət onu Şimali Amerikanın Son Təbaşir hadrozavr faunasının müxtəlifliyini öyrənmək üçün faydalı taksona çevirir. Qidalanması Ahşislesavr Hadrosauridae ailəsinin digər nümayəndələri kimi ot yeyən heyvan olmuşdur. Hadrozavridləri səciyyələndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri çoxsaylı dişlərdən ibarət mürəkkəb diş batareyalarının olmasıdır. Bu diş sistemi bitki materialının kəsilməsi və üyüdülməsi üçün uyğunlaşmışdı. Ahşislesavrın geniş ağız quruluşu və hadrozavridlərlə əlaqəli çənə anatomiyası onun müxtəlif bitkilərlə qidalanan böyük otyeyən dinozavr olduğunu göstərir. Hadrozavridlərin diş batareyaları çənənin hər iki tərəfində çoxlu sayda funksional və əvəzedici dişlərin yerləşməsinə imkan verirdi. Dişlər aşındıqca yeniləri onların yerini tuturdu. Bu mexanizm kobud bitki materialını uzun müddət ərzində emal etməyə imkan verirdi. Ahşislesavrın belə qidalanma sisteminə malik olması onun yaşadığı ekosistemdə iri ot yeyənlərdən biri olduğunu göstərir. Təsnifatı Ahşislesavr Ornithischia, Ornithopoda və Hadrosauridae daxilində yerləşdirilir. Daha dəqiq filogenetik analizlər onu Saurolophinae yarımfəsiləsində Kritosaurini qəbiləsinə daxil edir. Bu qrup Şimali Amerika və digər Laramidiya ərazilərində Son Təbaşir dövründə geniş yayılmış müxtəlif saurolophine hadrozavridləri əhatə edirdi. Ahşislesavrın ən yaxın qohumlarından biri kimi daha gənc süxurlardan məlum olan Naashoibitosaurus ostromi göstərilmişdir. Bu iki taksonun bəzi kəllə xüsusiyyətlərini paylaşması onların arasında təkamül əlaqəsinin olmasını dəstəkləyir. Naashoibitosaurus Kirtland formasiyasının daha yuxarı hissələrindən məlum olduğu üçün Ahşislesavr həmin qrupun daha qədim nümayəndələrindən biri hesab olunur. Yaşadığı mühit Ahşislesavr təxminən 75 milyon il əvvəl Laramidiyanın cənub hissəsində, indiki Nyu-Meksiko ərazisində yaşamışdır. Həmin dövrdə Şimali Amerikanın qərb hissəsi Qərbi Daxili Dəniz Yolu tərəfindən şərq və qərb hissələrinə ayrılmış böyük ada-qitə sistemi idi. San-Xuan hövzəsi bu qərb quru sahəsinin cənub hissəsində yerləşirdi və zəngin Son Təbaşir onurğalı faunasına malik idi. Kirtland formasiyasının Hunter Wash üzvü müxtəlif dinozavrların qalıqları ilə zəngindir. Ahşislesavrın yaşadığı ekosistemdə digər hadrozavridlərlə yanaşı ankilozavrlar, seratopsilər və teropodlar da yaşayırdı. Bölgədən Bistahieversor kimi yırtıcı teropodların, Nodocephalosaurus kimi ankilozavrların və digər ot yeyən dinozavrların qalıqları məlumdur. Ahşislesavrın ekosistemdəki rolu böyük otyeyən dinozavr kimi bitki örtüyünün istehlak edilməsi ilə bağlı idi. Onun böyük bədən ölçüsü və hadrozavrlara xas çənə quruluşu onu həmin dövrün iri bitkiyeyənləri arasında yerləşdirir. Eyni ərazidə müxtəlif ölçülü otyeyənlərin yaşaması bitki resurslarının fərqli səviyyələrdə istifadəsinə imkan verən ekoloji bölünmənin mövcud ola biləcəyini göstərir, lakin bu xüsusiyyət Ahşislesavr üçün birbaşa davranış sübutu deyil. Elmi əhəmiyyəti Ahşislesavrın təsviri paleontologiyada uzun müddət mübahisəli olan bir fosil nümunəsinin yenidən qiymətləndirilməsinə nümunədir. 1916-cı ildə toplanmış materialın 1935-ci ildə Kritosaurus navajoviusa aid edilməsi həmin nümunənin sonrakı tədqiqatlarda müxtəlif şəkildə şərh edilməsinə səbəb olmuşdu. 2025-ci ildə yeni morfoloji və filogenetik analizlər nəticəsində material ayrıca cins kimi tanındı. Holotip və digər ehtimal olunan material əsasında skelet rekonstruksiyası. Tədqiqatın başqa mühüm nəticəsi Kirtland formasiyasının saurolophine hadrozavr müxtəlifliyinin əvvəlkindən daha yüksək ola biləcəyini göstərməsidir. Ahşislesavrın Kritosaurusdan ayrılması eyni geoloji bölgədə bir-birinə yaxın görünən hadrozavr taksonlarının əslində müxtəlif cinsləri təmsil edə biləcəyini göstərir. Bu nəticə Laramidiyanın Son Təbaşir faunalarında coğrafi və regional müxtəlifliyin öyrənilməsi üçün də əhəmiyyətlidir. Ahşislesavrın kəşfi həmçinin muzey kolleksiyalarında saxlanılan köhnə fosillərin yeni metodlarla yenidən araşdırılmasının əhəmiyyətini göstərir. Təxminən 90 il əvvəl təsvir edilmiş materialın müasir filogenetika, müqayisəli anatomiya və yeni geoloji məlumatlar əsasında ayrıca dinozavr cinsi kimi tanınması paleontoloji kolleksiyaların elmi dəyərinin uzun müddət qorunduğunu nümayiş etdirir. Həmçinin bax Dinozavrlar Dinosauria Ornithischia Ornithopoda Hadrosauridae Saurolophinae Kritosaurini Kritosaurus Gryposaurus Naashoibitosaurus Parasaurolophus Corythosaurus Edmontosaurus Bistahieversor Nodocephalosaurus Kirtland formasiyası San-Xuan hövzəsi Laramidiya Qərbi Daxili Dəniz Yolu Təbaşir dövrü Kampan Son Təbaşir Nyu-Meksiko ABŞ Hadrozavrların təkamülü Paleontologiya İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Ah%C5%9Fislesavr
https://www.si.edu/object/ahshislesaurus-wimani-dalman-et-al-2025:nmnhpaleobiology_3441085
https://media.newmexicoculture.org/press_releases.php/1868/enormous-new-duck-bi
https://az.wikipedia.org/wiki/Ah%C5%9Fislesavr
Tarix : 20 oktyabr 2026
