Adinomosavrın həyat rekonstruksiyası. Adinomosavr (lat. Adynomosaurus) — Təbaşir dövrünün sonlarında yaşamış, Hadrosauridae fəsiləsinin Lambeosaurinae altfəsiləsinə aid ot yeyən dinozavr cinsidir. Onun yeganə məlum növü Adynomosaurus arcanusdur. Fosilləri müasir İspaniyanın Kataloniya bölgəsində, Pireney dağlarının cənub hissəsində yerləşən Tremp formasiyası çöküntülərindən aşkar edilmişdir. Cins və növ 2019-cu ildə Albert Prieto-Márquez və həmkarları tərəfindən elmi şəkildə təsvir edilmişdir. Kəşfi Adinomosavrın qalıqları Kataloniyanın Lleida əyalətində, Tremp hövzəsinin Costa de les Solanes ərazisində aşkar edilmişdir. Fosil materialı Tremp qrupunun Təbaşir dövrünün sonlarına aid çöküntülərindən əldə edilmişdir. İlk nümunələr 2012-ci ildə aşkar edilmiş, daha sonra onların yeni bir hadrozavr cinsinə aid olduğu müəyyən edilmişdir. Adinomosavrın məlum skelet materialını göstərən təsvir. Adinomosavrın fosil materialı nisbətən azdır. Əsas diaqnostik sümük sol kürək sümüyüdür. Buna baxmayaraq, həmin sümüyün quruluşunda cinsi digər hadrozavrlardan fərqləndirən xüsusiyyətlər aşkar edilmişdir. Tədqiqatçılar bu fərqlərin yeni cins və növün müəyyən edilməsi üçün kifayət etdiyini hesab etmişlər. Adının mənası Adynomosaurus adı qədim yunan dilində “zəif” mənasını verən adynomos və “kərtənkələ” mənasında işlədilən sauros sözlərindən yaranmışdır. Bu ad heyvanın digər hadrozavrlarla müqayisədə zəif inkişaf etmiş kürək sümüyünə və bununla əlaqəli çiyin əzələlərinə işarə edir. Növ adı olan arcanus isə latınca “gizli” və ya “sirli” mənasını verir. Təsviri Adinomosavr orta ölçülü, ikiayaqlı və əsasən bitkilərlə qidalanan hadrozavr idi. Onun bədən quruluşu digər lambeozavrin hadrozavrlara bənzəyirdi. Heyvanın uzun quyruğu, nisbətən yüngül bədəni və bitki materialını emal etməyə uyğun çoxsaylı dişlərdən ibarət mürəkkəb diş sistemi olmuşdur. Adinomosavrı fərqləndirən əsas anatomik xüsusiyyət kürək sümüyünün bıçaq hissəsinin digər hadrozavrlarla müqayisədə zəif genişlənməsidir. Tədqiqatçılar bu xüsusiyyətin çiyin qurşağında deltoid və subskapulyar əzələlərin daha zəif inkişafı ilə əlaqəli ola biləcəyini irəli sürmüşlər. Bununla belə, bu anatomik xüsusiyyətin heyvanın gündəlik hərəkətinə necə təsir etdiyi tam məlum deyil. Təsnifatı Adinomosavr Ornithischia dəstəsinə, Ornithopoda qrupuna və Hadrosauridae fəsiləsinə daxildir. Daha dəqiq desək, Lambeosaurinae altfəsiləsinin nümayəndəsidir. Lambeozavrinlər arasında Parasaurolophus, Lambeosaurus, Corythosaurus və digər “başlıqlı” hadrozavrlar da yer alır. İlk filogenetik analizlər Adinomosavrın Lambeosaurinae daxilində nisbətən erkən ayrılmış qruplardan birində yerləşdiyini göstərmişdir. Araşdırmada o, Parasaurolophini və Lambeosaurini qruplarından kənarda yerləşən bir neçə bazal lambeozavrinlə yaxın əlaqədə göstərilmişdir. Onun dəqiq qohumluq münasibətləri isə yeni fosil materiallarının azlığı səbəbindən tam aydınlaşdırılmamışdır. Yaşadığı dövr Adinomosavr Təbaşir dövrünün son mərhələlərindən biri olan erkən Maastrichtium dövründə yaşamışdır. Onun yaşadığı dövr təxminən 70 milyon il əvvələ təsadüf edir. Bu zaman Avropanın böyük hissəsi bugünkü vahid quru kütləsindən fərqli olaraq çoxsaylı adalardan ibarət mürəkkəb arxipelaq şəklində idi. Tremp formasiyasındakı hadrozavr izləri və qədim yaşayış mühiti. Bu dövrdə Pireneylərin cənub hissəsində çaylar, bataqlıqlar, palçıqlı düzənliklər və sahilyanı ekosistemlər mövcud idi. Adinomosavrın yaşadığı ərazi müxtəlif bitkilərlə qidalanan dinozavrların və digər onurğalıların məskunlaşdığı ekosistemin bir hissəsi olmuşdur. Paleoekologiyası Adinomosavrın fosillərinin tapıldığı Tremp hövzəsi Təbaşir dövrünün sonlarında Avropadakı zəngin quru fauna sistemlərindən birini təşkil edirdi. Burada hadrozavrlarla yanaşı digər dinozavr qruplarının, tısbağaların və timsahabənzər sürünənlərin qalıqları da aşkar edilmişdir. Tədqiqatçılar Adinomosavrın yaşadığı mühitin sahilyanı çay sistemləri və palçıqlı düzənliklərlə əlaqəli olduğunu hesab edirlər. Bu mühitlərdə mövcud olan bitki örtüyü iri ot yeyən hadrozavrlar üçün qida mənbəyi təmin etmişdir. Hadrozavrların Avropanın son Təbaşir ekosistemlərində geniş yayılması həmin dövrdə onların əhəmiyyətli ot yeyən dinozavr qruplarından biri olduğunu göstərir. Avropanın hadrozavrları Adinomosavrın kəşfi Avropada Təbaşir dövrünün sonlarında hadrozavrların müxtəlifliyi haqqında məlumatları artırmışdır. Onunla eyni geniş paleocoğrafi bölgədə Arenysaurus, Blasisaurus, Pararhabdodon və Canardia kimi digər lambeozavrinlər də yaşamışdır. Bu müxtəliflik Avropanın son Təbaşir dövründə təcrid olunmuş ada ekosistemlərinin dinozavrların təkamülünə təsir göstərmiş ola biləcəyini göstərir. Adinomosavrın digər Avropa lambeozavrinlərindən fərqli anatomik xüsusiyyətləri də həmin bölgədə hadrozavrların müxtəlif təkamül istiqamətlərinə malik olduğunu göstərən nümunələrdən biridir. Həmçinin bax Dinozavrlar Hadrosauridae Lambeosaurinae Ornithopoda Təbaşir dövrü Arenysaurus Blasisaurus Parasaurolophus Lambeosaurus Tremp formasiyası İspaniya Pireney dağları İstinadlar
https://az.wikipedia.org/wiki/Adinomosavr
//doi.org/10.1016%2Fj.cretres.2018.12.002
https://web.archive.org/web/0/http://www.fossilworks.org/cgi-bin/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=401259
https://az.wikipedia.org/wiki/Adinomosavr
Tarix : 20 oktyabr 2026
