Yeni ekosistemlər və ya novel ekosistemlər (Novel ecosystems) insan fəaliyyəti, iqlim dəyişiklikləri və digər qlobal dəyişikliklərin təsiri nəticəsində tarixi ekosistemlərdən növ tərkibi, struktur və ekoloji funksiyaları baxımından əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənən və müəyyən dərəcədə özünü qoruyan ekosistemlərdir. Bu ekosistemlərdə yerli və yad növlər birlikdə mövcud ola, yeni növlərarası əlaqələr yarana və əvvəllər həmin ərazidə müşahidə olunmayan ekoloji funksiyalar meydana çıxa bilər. Yeni ekosistemlər konsepsiyası xüsusilə antropogen dəyişikliklərin sürətləndiyi Antroposen dövründə ekosistemlərin idarə olunması və bərpası ilə bağlı müzakirələrdə istifadə edilir. Konsepsiyanın yaranması “Yeni ekosistem” anlayışı ekoloqlar tərəfindən insan təsirinin ekosistemləri tarixi vəziyyətlərindən getdikcə daha çox uzaqlaşdırması ilə əlaqədar inkişaf etdirilmişdir. 2006-cı ildə Richard Hobbs və həmkarları yeni ekosistemləri ekoloji dəyişikliklərin idarə olunması baxımından ayrıca konsepsiya kimi müzakirə etmişlər. Sonrakı tədqiqatlarda anlayışın tətbiq dairəsi genişləndirilmiş və yeni ekosistemlərin yalnız növlərin dəyişməsi ilə deyil, həm də ekoloji proseslərin, mühit şəraitinin və qarşılıqlı əlaqələrin dəyişməsi ilə əlaqəli olduğu göstərilmişdir. Yaranma səbəbləri Yeni ekosistemlərin formalaşmasına bir neçə amil təsir göstərə bilər: • torpaq istifadəsinin dəyişməsi; • şəhərləşmə və sənayeləşmə; • iqlim dəyişiklikləri; • növlərin yeni ərazilərə introduksiyası; • invaziv növlərin yayılması; • meşələrin qırılması və yaşayış mühitlərinin parçalanması; • kənd təsərrüfatının intensivləşməsi; • çayların və su hövzələrinin antropogen dəyişdirilməsi; • yanğın rejimlərinin dəyişməsi; • heyvan növlərinin azalması və ya ərazidən yox olması. Bu amillər bir-biri ilə qarşılıqlı təsir göstərərək ekosistemin əvvəlki vəziyyətinə qayıtmasını çətinləşdirə bilər. Əsas xüsusiyyətləri Yeni ekosistemlərin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onların tarixi ekoloji vəziyyətlə tam uyğun gəlməməsidir. Burada əvvəlki ekosistemdə olmayan növlər, yeni ekoloji əlaqələr və dəyişmiş maddələr dövranı meydana çıxa bilər. Belə sistemlər müəyyən müddətdən sonra özünü qoruyan sabit və ya nisbətən sabit vəziyyət əldə edə bilər. Bu səbəbdən onları yalnız müvəqqəti pozulmuş ekosistemlər kimi qiymətləndirmək həmişə düzgün olmaya bilər. Yeni ekosistemlərdə yerli və introduksiya olunmuş növlərin birlikdə mövcudluğu geniş yayılmış xüsusiyyətlərdən biridir. Lakin yeni ekosistemin bütün yad növlərdən ibarət olması vacib deyil. Şəhər yeni ekosistemləri Şəhərlər yeni ekosistemlərin geniş yayıldığı ərazilərdən biridir. Tərk edilmiş sənaye sahələri, dəmir yolu kənarları, boş tikinti sahələri, şəhər çaylarının kənarları və digər antropogen ərazilərdə müxtəlif bitki və heyvan növləri bir araya gələrək özünəməxsus ekoloji icmalar yarada bilər. Belə ərazilərdə insan tərəfindən gətirilmiş bitkilər, yerli növlər, mikroorqanizmlər və müxtəlif heyvanlar birlikdə mövcud ola bilər. Bəzi şəhər yeni ekosistemləri insan müdaxiləsi azaldıqda özünü təmin edən sistemlərə çevrilə bilər. İqlim dəyişiklikləri ilə əlaqəsi İqlim dəyişiklikləri yeni ekosistemlərin yaranmasına təsir edən əsas qlobal amillərdən biridir. Temperatur və yağıntı rejimlərinin dəyişməsi bəzi növlərin areallarını dəyişdirə, digər növlərin isə yeni ərazilərdə məskunlaşmasına şərait yarada bilər. 2025-ci ildə aparılmış qlobal tədqiqatda iqlim dəyişiklikləri, heyvanların azalması və bitki örtüyünün dəyişməsi yeni ekoloji şəraitin əsas hərəkətverici amilləri kimi qiymətləndirilmişdir. Tədqiqatın nəticələrinə görə, qurudakı biosferin təxminən 58%-i bu üç amilin birlikdə yaratdığı yüksək səviyyəli yeni ekoloji şəraitə məruz qalır. Yad və invaziv növlərin rolu Yad növlər yeni ekosistemlərin formalaşmasında mühüm rol oynaya bilər. Bəzi introduksiya olunmuş növlər yeni ərazilərdə məskunlaşaraq yerli növlərlə rəqabət aparır, qida əlaqələrini dəyişir və ekosistemin strukturuna təsir göstərir. Lakin yad növ ilə invaziv növ eyni anlayış deyil. Yad növ yeni əraziyə insan fəaliyyəti nəticəsində gətirilmiş növdür, invaziv növ isə yeni ərazidə yayılaraq ekoloji və ya digər mənfi təsirlər yarada bilən introduksiya olunmuş növlər qrupuna daxildir. Biomüxtəlifliyə təsiri Yeni ekosistemlərin biomüxtəlifliyə təsiri müxtəlif ola bilər. Bəzi hallarda yeni növlərin meydana çıxması ümumi növ zənginliyini artıra bilər. Digər hallarda isə yerli növlərin azalması, bioloji homogenləşmə və ekosistem funksiyalarının dəyişməsi baş verə bilər. Xüsusilə yad bitkilərin üstünlük təşkil etdiyi sistemlərdə yerli bitki icmalarının strukturunun dəyişməsi və yeni qarşılıqlı əlaqələrin yaranması mümkündür. Ekosistem xidmətləri Yeni ekosistemlər insanlar üçün müəyyən ekosistem xidmətləri də göstərə bilər. Şəhər ərazilərində bitki örtüyü havanın keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına, karbonun tutulmasına, temperaturun tənzimlənməsinə və yağış sularının idarə olunmasına kömək edə bilər. Bununla yanaşı, yeni ekosistemlərin təqdim etdiyi xidmətlər bəzi hallarda biomüxtəlifliyin qorunması ilə ziddiyyət təşkil edə bilər. Buna görə onların qiymətləndirilməsində yalnız növ sayının deyil, ekosistem funksiyalarının və insan cəmiyyətinə təsirlərin də nəzərə alınması vacibdir. Ekoloji bərpa ilə əlaqəsi Ənənəvi ekoloji bərpa əsasən ekosistemi əvvəlki və ya tarixi vəziyyətinə mümkün qədər yaxınlaşdırmağa çalışır. Lakin iqlim dəyişiklikləri və uzunmüddətli antropogen təsirlər bəzi ərazilərdə tarixi ekosistemin yenidən yaradılmasını çətinləşdirə bilər. Bu şəraitdə müasir ekoloqlar yeni ekosistemin tamamilə əvvəlki vəziyyətə qaytarılması əvəzinə onun mövcud şəraitdə biomüxtəliflik və ekosistem xidmətlərini qoruyacaq şəkildə idarə olunmasını da nəzərdən keçirirlər. Elmi mübahisələr Yeni ekosistemlər konsepsiyası ekologiyada mübahisəli məsələlərdən biridir. Bəzi tədqiqatçılar bu anlayışın sürətlə dəyişən dünyada real ekoloji vəziyyətlərin təsviri üçün faydalı olduğunu düşünürlər. Digər yanaşmaya görə isə “yeni ekosistem” anlayışı həddindən artıq geniş tətbiq edilərsə, ekosistemlərin qorunması və bərpası məqsədlərinin müəyyənləşdirilməsini çətinləşdirə bilər. Müasir yanaşmalarda əsas məsələ yalnız ekosistemin tarixi vəziyyətindən nə qədər fərqlənməsi deyil, onun hansı funksiyaları yerinə yetirməsi, necə idarə olunması və biomüxtəlifliyə hansı təsir göstərməsidir. Əhəmiyyəti Yeni ekosistemlərin öyrənilməsi Antroposendə biomüxtəlifliyin, ekosistem funksiyalarının və ekoloji dəyişikliklərin başa düşülməsi baxımından əhəmiyyətlidir. İnsan fəaliyyəti və qlobal iqlim dəyişiklikləri ekosistemləri əvvəlki vəziyyətlərindən sürətlə uzaqlaşdırdıqca, yeni ekoloji şəraitin yaranması təbiətin mühafizəsi və ekosistemlərin idarə olunması üçün mühüm məsələ olaraq qalır. 2025-ci il qlobal tədqiqatları yeni ekoloji şəraitin artıq geniş əraziləri əhatə etdiyini göstərir və gələcəkdə ekosistemlərin yalnız “keçmiş vəziyyətə qaytarılması” deyil, dəyişən ekoloji şərait daxilində idarə olunması məsələsinin də aktuallığını artırır. İstinadlar 1. Hobbs, R. J., Higgs, E. & Hall, C. M. (eds.) (2013). Novel Ecosystems: Intervening in the New Ecological World Order. Wiley-Blackwell. 2. Hobbs, R. J. et al. (2006). Novel ecosystems: theoretical and management aspects of the new ecological world order. Global Ecology and Biogeography, 15, 1–7. 3. Morse, N. B. et al. (2014). Novel ecosystems in the Anthropocene: a revision of the novel ecosystem concept for pragmatic applications. Ecology and Society, 19(2). 4. Evers, C. R. et al. (2018). The ecosystem services and biodiversity of novel ecosystems: a literature review. Global Ecology and Conservation, 13. 5. Clement, S. & Standish, R. J. (2018). Novel ecosystems: governance and conservation in the age of the Anthropocene. Journal of Environmental Management, 208, 36–45. 6. Ordonez, A. & Gill, J. L. (2024). Unravelling the functional and phylogenetic dimensions of novel ecosystem assemblages. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 379. 7. Kerr, M. R. et al. (2025). Widespread ecological novelty across the terrestrial biosphere. Nature Ecology & Evolution. 8. Mungi, N. A. et al. (2025). Alien plants and novel ecosystems in the Greater Tropics. Nature Reviews Biodiversity, 1, 515–531. 9. Nogué, S. et al. (2025). Human transformation of past terrestrial ecosystems. Nature Reviews Biodiversity, 1, 644–656.
https://az.wikipedia.org/wiki/Yeni_ekosisteml%C9%99r
https://az.wikipedia.org/wiki/Yeni_ekosisteml%C9%99r
https://az.wikipedia.org/wiki/Yeni_ekosisteml%C9%99r
https://az.wikipedia.org/wiki/Yeni_ekosisteml%C9%99r
Tarix : 18 sentyabr 2026
