Xınalıq və Köç Yolu Mədəni Landşaftı — Azərbaycanın Şabran rayonunda, Böyük Qafqaz dağlarında yerləşən Xınalıq kəndi və onun ətrafında qədimdən istifadə olunan dağ köç yollarını əhatə edən mədəni irs obyektidir. Xınalıq dünyanın ən yüksək yaşayış məntəqələrindən biridir (təxminən 2350 m yüksəklikdə) və əhalisi xınalıqlar («pəzə adı») adlanan etnik qrupun üzvlərindən ibarətdir. Bu ərazidə insanlar erasının III minilliyini əhatə edən Bronza dövründən məskunlaşıb; yəni Xınalıqda yaşayışın tarixi min illikdir. Kənddə unikal xınalıq dili danışılır və sakinlər əsrlərdir ki, yay-qış köçəriliyi – transhumansiya – ilə məşğuldur. Yay fəslində sakinlər mal-qaranı daha yüksək yaylaq dağlara, qışda isə aşağıda olan dərə və düzənliklərə köçürərək otlaq təminatı axtarırlar (bu köç yolu “Köç yolu” adlanır). 2023-cü ildə “Xınalıq və Köç Yolu Mədəni Landşaftı” UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edildi. Ümumdünya İrs Komitəsinin 45-ci sessiyasının cari il sentyabr ayında Paraqvayda keçirilən iclasında Xınalıq və onun köç yolları Azərbaycanın milli irsi kimi təsdiq olunub. Bu qərar Azərbaycan mədəni irsinin daha bir unikal nümunəsinin beynəlxalq səviyyədə tanınması deməkdir. Mədəniyyət Nazirliyinin məlumatına görə, “Xınalıq və Köç Yolu” adlanan dövlət tarix-mədəni və etnoqrafik qoruğu da yaradılmışdır və 200 km-dən artıq köç yolu altı inzibati rayonu əhatə edir. Tarix/Əsas məlumatlar. Xınalıq kəndinin qədim yaşı və ərazidə arxeoloji tapıntıların olması qədim köçəri-düzənlik həyat tərzinin varlığını göstərir. Kənddəki sərt dağ iqlimi və məhdud resurs şəraitinə baxmayaraq, sakinlər ta qədimdən maldarlıqla məşğul olmuşlar. Soyuq qışlarda onlar çobanlıq yoluxmalardan qorunmaq üçün aşağı enib Xəzər dənizi sahilinə yaxın düzənliklərdə yaşayıb, yayda isə hündür yaylağa qalxıblar. Bu antik köçəri münasibətlər “Köç yolu” adlanan marşrut boyunca qurulmuşdur. Kənddəki evlər daşdan tikilir və dəbədəbəli Şahdağ mənzərəsini əks etdirən unikaldır; onların damı bir-birinin həyətinə bənzəyən teras formasındadır. Əsrlərdir burada toxuculuq və yun emalı da məşhur idi; hər evdə xalça toxunur, naxışlar əcdaddan övladına ötürülürdü. Ənənəvi olaraq Xınalıqda çəkilən şəkərlər təmiz bozqaramanın südündən “motal” pendiri hazırlayırdılar. Əhəmiyyəti. Xınalıq və onun köç yolları Azərbaycanın yüksək dağ təbiətində formalaşmış mədəni-mənəvi irsin zəngin nümunəsidir. Dünya İrs statusu burada yaşayan köçəri-maldar etnosun unikal həyat tərzinin qorunmasına diqqəti artırır. UNESCO qeyd edir ki, bu siyahıya daxiletmə Xınalıq sakinlərinin nomadik həyatını beynəlxalq ictimaiyyətə tanıdır və onların mədəniyyətinin qorunmasına töhfə verir. Məqalədə qeyd olunduğu kimi, «Köç yolu mədəni landşaftı» həm milli tarixi irs, həm də dünya miqyasında insanlıq mədəniyyətinin vacib elementi hesab olunur. Bunun nəticəsində bölgədə ekoturizm inkişaf etdirilir, milli ağacxana, yaylaq və qışlaq zonalarında turistlər üçün imkanlar yaranır. Təsvir/Detallar. Xınalıq Azərbaycanın cənub-şimalı müşahidəsi üçün mühüm məkan sayılır. Kənd muxtar Xalça muzeyi və Tarix-mədəniyyət və Etnoqrafiya muzeylərinə malikdir. Əhalinin əsas məşğuliyyəti qoyunçuluq və yun sənətidir; bu da etnogrifik landşaftın bir hissəsidir. Mədəni landşaft qışda aşağı dalan düzənliklərə, yayda Şahdağ zirvəsinə qədər uzanır. Mütəxəssislər bildirir ki, UNESCO-nun qərarı Xınalığın dağ-çöl sənətkarlığını qorumaq və gələcəyə çatdırmaq üçün əhəmiyyətlidir. Hazırda Xınalıq ərazisində mühafizə tədbirləri gücləndirilib, yerli icmaların turizmdə iştirakı dəstəklənir. Ədəbiyyat və istinadlar: Məqalə ərzində Xınalıq kəndi və köç yolu ilə bağlı məlumatlar Dövlət Turizm Agentliyinin rəsmi xəbər portalından (heritage.gov.az) alınmışdır. Burada UNESCO-nun qərarı, ölkə Prezidenti Sərəncamı və yeni dövlət rezervatının yaradılması qeyd olunub. Transhumansiya ənənəsi və kəndin qədimliyi barədə məlumatlar isə National Geographic nəşrindən götürülüb. Qısa təsvir: Şahdağ dağında yerləşən qədim Xınalıq kəndi və onun yaylaq-qışlaq köç yolu – UNESCO-nun 2023-cü ildə Ümumdünya İrs siyahısına daxil etdiyi unikal mədəni landşaftıdır. Kateqoriyalar: Azərbaycanın etnoqrafik abidələri, Şabran rayonu, UNESCO-nun Dünya İrs siyahısındakı məkanlar (Azərbaycan).
https://az.wikipedia.org/wiki/X%C4%B1nal%C4%B1q_v%C9%99_K%C3%B6%C3%A7_Yolu_M%C9%99d%C9%99ni_Land%C5%9Faft%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/X%C4%B1nal%C4%B1q_v%C9%99_K%C3%B6%C3%A7_Yolu_M%C9%99d%C9%99ni_Land%C5%9Faft%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/X%C4%B1nal%C4%B1q_v%C9%99_K%C3%B6%C3%A7_Yolu_M%C9%99d%C9%99ni_Land%C5%9Faft%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/X%C4%B1nal%C4%B1q_v%C9%99_K%C3%B6%C3%A7_Yolu_M%C9%99d%C9%99ni_Land%C5%9Faft%C4%B1
Tarix : 16 iyul 2026
