Virtual su — hər hansı məhsulun və ya xidmətin istehsalı zamanı sərf olunan suyun ümumi həcmini ifadə edən anlayışdır. Bu su məhsulun tərkibində birbaşa görünməsə də, onun yetişdirilməsi, emalı, istehsalı və bəzi hallarda daşınması proseslərində istifadə olunur. Virtual su anlayışı beynəlxalq ticarət, su ehtiyatlarının idarə edilməsi və su qıtlığının qiymətləndirilməsi sahələrində geniş tətbiq edilir. Termin ilk dəfə 1990-cı illərin əvvəllərində britaniyalı coğrafiyaçı və su mütəxəssisi Con Entoni Allan tərəfindən irəli sürülmüşdür. Konsepsiya xüsusilə su ehtiyatları məhdud olan ölkələrin ərzaq və digər məhsulları idxal etməsi nəticəsində dolayı yolla su resurslarından istifadə etməsini izah etmək üçün istifadə edilmişdir. Anlayışın mahiyyəti Bir məhsulun istehsalı üçün müxtəlif mərhələlərdə su sərf olunur. Məsələn, kənd təsərrüfatı məhsullarının yetişdirilməsi zamanı suvarma, yağıntı və digər su mənbələrindən istifadə edilir. Sənaye məhsullarının istehsalında isə xammalın emalı, soyutma, yuyulma və digər texnoloji proseslər su tələb edə bilər. Bu səbəbdən məhsul istehlakçıya çatdıqda onun istehsalı üçün sərf edilmiş su məhsulun fiziki tərkibində görünməsə də, həmin məhsulla əlaqəli dolayı su sərfiyyatı mövcud olur. Bu su həcmi virtual su kimi qiymətləndirilir. Virtual su anlayışı məhsulların istehsalı ilə su ehtiyatları arasındakı əlaqəni daha geniş şəkildə təhlil etməyə imkan verir. Tarixi Virtual su konsepsiyası 1990-cı illərdə Con Entoni Allan tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. Allan Yaxın Şərq və Şimali Afrika ölkələrində su çatışmazlığı problemini araşdırarkən kənd təsərrüfatı məhsullarının beynəlxalq ticarətinin su ehtiyatlarına təsirini izah etmək üçün bu anlayışdan istifadə etmişdir. Su ehtiyatları məhdud olan ölkələrin taxıl və digər su tutumlu kənd təsərrüfatı məhsullarını idxal etməsi həmin məhsulların istehsalı üçün tələb olunan suyun faktiki olaraq başqa ölkələrdə istifadə olunması deməkdir. Bu baxımdan məhsulların beynəlxalq ticarəti dolayısı ilə suyun beynəlxalq hərəkəti ilə əlaqələndirilir. Virtual su ticarəti Virtual su ticarəti məhsulların və xidmətlərin beynəlxalq və ya regional mübadiləsi nəticəsində həmin məhsulların istehsalı üçün sərf edilmiş suyun dolayı şəkildə bir ölkədən digərinə “ötürülməsi” anlayışıdır. Məsələn, su ehtiyatları zəngin olan bir ölkədə yetişdirilən taxılın başqa ölkəyə ixrac edilməsi həmin taxılın istehsalı üçün istifadə olunmuş suyun virtual şəkildə ixrac edilməsi kimi qiymətləndirilə bilər. Virtual su ticarəti fiziki suyun boru kəmərləri və ya digər vasitələrlə bir ölkədən digərinə daşınmasını ifadə etmir. Burada söhbət məhsulun istehsalı zamanı istifadə olunmuş su ehtiyatlarının məhsul ticarəti vasitəsilə iqtisadi baxımdan əlaqələndirilməsindən gedir. Su izi ilə əlaqəsi Virtual su anlayışı su izi konsepsiyası ilə sıx əlaqəlidir. Su izi müəyyən məhsulun, şəxsin, müəssisənin və ya ərazinin fəaliyyəti nəticəsində istifadə olunan və ya çirkləndirilən su ehtiyatlarının həcmini qiymətləndirmək üçün istifadə edilən göstəricidir. Virtual su daha çox konkret məhsulun istehsalına sərf olunan dolayı su həcmini ifadə edir. Su izi isə su istifadəsini daha geniş şəkildə qiymətləndirə bilər. Su izi adətən üç əsas komponent üzrə nəzərdən keçirilir: Yaşıl su Yaşıl su torpaqda saxlanılan və əsasən yağıntılar hesabına formalaşan su ehtiyatını ifadə edir. Bu su xüsusilə kənd təsərrüfatı bitkilərinin yetişdirilməsi zamanı mühüm əhəmiyyət daşıyır. Mavi su Mavi su çaylar, göllər, su anbarları və yeraltı sulardan əldə edilən şirin su ehtiyatlarını əhatə edir. Suvarma və sənaye proseslərində istifadə olunan suyun mühüm hissəsi mavi su kateqoriyasına daxil edilir. Boz su Boz su müəyyən çirkləndiricilərin qəbul edilən ekoloji normalara uyğun səviyyəyə qədər durulaşdırılması üçün tələb olunan nəzəri şirin su həcmini ifadə edən göstəricidir. Kənd təsərrüfatında virtual su Kənd təsərrüfatı qlobal miqyasda su ehtiyatlarından ən çox istifadə edən sahələrdən biridir. Bitkiçilik və heyvandarlıq məhsullarının istehsalı müxtəlif həcmdə su tələb edir. Məhsulun virtual su həcmi iqlim şəraitindən, torpağın xüsusiyyətlərindən, istifadə olunan kənd təsərrüfatı texnologiyalarından, məhsuldarlıqdan və suvarma üsullarından asılı olaraq dəyişir. Eyni məhsul müxtəlif ölkə və regionlarda fərqli miqdarda virtual su tələb edə bilər. Yağıntının çox olduğu ərazilərdə bəzi bitkilərin yetişdirilməsi üçün əlavə suvarmaya daha az ehtiyac yarandığı halda, quraq ərazilərdə həmin məhsulun istehsalı daha çox su tələb edə bilər. Sənayedə virtual su Virtual su yalnız kənd təsərrüfatı məhsulları ilə məhdudlaşmır. Sənaye məhsullarının istehsalı zamanı da əhəmiyyətli miqdarda su istifadə olunur. Tekstil, kağız, metallurgiya, kimya və qida sənayesi su tutumlu istehsal sahələri sırasına daxildir. Xammalın emalı, avadanlıqların soyudulması, yuyulma və texnoloji proseslər məhsulun ümumi virtual su həcminə təsir göstərə bilər. Virtual su və beynəlxalq ticarət Məhsulların beynəlxalq ticarəti ölkələrin su ehtiyatlarından istifadə strukturuna təsir göstərə bilər. Su ehtiyatları məhdud olan ölkələrin su tutumlu məhsulları idxal etməsi daxili su resursları üzərində təzyiqin müəyyən dərəcədə azalmasına səbəb ola bilər. Digər tərəfdən, su ehtiyatları məhdud olan regionlarda su tutumlu məhsulların ixrac üçün istehsalı yerli çaylar, yeraltı sular və digər su mənbələri üzərində əlavə təzyiq yarada bilər. Bu səbəbdən virtual su konsepsiyası beynəlxalq ticarətin yalnız iqtisadi deyil, həm də ekoloji nəticələrinin qiymətləndirilməsində istifadə edilir. Su təhlükəsizliyi ilə əlaqəsi Virtual su konsepsiyası su təhlükəsizliyi məsələləri ilə sıx əlaqəlidir. Su ehtiyatları məhdud olan ölkələr üçün ərzaq məhsullarının beynəlxalq ticarəti müəyyən hallarda daxili su ehtiyatları üzərindəki təzyiqi azaltmağa imkan verə bilər. Lakin ərzaq və digər məhsulların idxalından yüksək dərəcədə asılılıq iqtisadi və siyasi risklər də yarada bilər. Buna görə virtual su ticarətinin su təhlükəsizliyinə təsiri ölkənin iqtisadi vəziyyəti, ərzaq təhlükəsizliyi, ticarət əlaqələri və yerli su ehtiyatlarının vəziyyəti ilə birlikdə qiymətləndirilir. Su ehtiyatlarının idarə edilməsində rolu Virtual su anlayışı su ehtiyatlarının idarə olunmasında əlavə analitik vasitə kimi istifadə olunur. Bu yanaşma su istifadəsini yalnız birbaşa su götürülməsi əsasında deyil, həm də istehlak və istehsal prosesləri ilə əlaqəli dolayı su sərfiyyatı baxımından nəzərdən keçirməyə imkan verir. Virtual su məlumatları aşağıdakı istiqamətlərdə istifadə oluna bilər: • su tutumlu məhsulların istehsalının qiymətləndirilməsi; • kənd təsərrüfatı siyasətinin hazırlanması; • su qıtlığı risklərinin təhlili; • məhsulların beynəlxalq ticarətinin su ehtiyatlarına təsirinin öyrənilməsi; • su ehtiyatlarından səmərəli istifadə strategiyalarının hazırlanması. Davamlı inkişaf və virtual su Davamlı inkişaf baxımından virtual su konsepsiyası istehsal və istehlak qərarlarının su ehtiyatlarına dolayı təsirini göstərir. Məhsulun istehlakı ilə onun istehsal edildiyi ərazidə istifadə olunan su ehtiyatları arasında əlaqə mövcuddur. Bu yanaşma istehlakçıların, müəssisələrin və dövlətlərin məhsulların istehsalında istifadə olunan resursları daha geniş şəkildə qiymətləndirməsinə imkan verir. Virtual su göstəricilərindən istifadə istehsalın və ticarətin ekoloji nəticələrinin müəyyən edilməsinə kömək edə bilər. Tənqid və məhdudiyyətlər Virtual su konsepsiyasının tətbiqində bir sıra məhdudiyyətlər mövcuddur. Məhsulun istehsalında istifadə edilən suyun həcmi onun həmin ərazi üçün ekoloji və iqtisadi əhəmiyyətini tam şəkildə əks etdirməyə bilər. Məsələn, bol su ehtiyatlarına malik ərazidə istifadə olunan müəyyən həcmdə su ilə ciddi su qıtlığı yaşayan regionda istifadə olunan eyni həcmdə suyun təsiri eyni deyil. Buna görə yalnız su həcminin müqayisəsi bəzi hallarda yanlış nəticələrə gətirib çıxara bilər. Bundan əlavə, virtual su hesablamalarında istifadə olunan metodologiya, coğrafi məlumatlar və istehsal şəraiti nəticələrə təsir edir. Bu səbəbdən virtual su göstəricilərinin digər sosial, iqtisadi və ekoloji göstəricilərlə birlikdə qiymətləndirilməsi məqsədəuyğun hesab olunur. Müasir əhəmiyyəti İqlim dəyişikliyi, əhalinin artması, kənd təsərrüfatı məhsullarına tələbatın yüksəlməsi və su qıtlığı problemləri virtual su konsepsiyasının əhəmiyyətini artırmışdır. Müasir tədqiqatlarda virtual su ticarəti, su izi, ərzaq təhlükəsizliyi və su ehtiyatlarının davamlı idarə olunması bir-biri ilə əlaqəli istiqamətlər kimi araşdırılır. Virtual su konsepsiyası xüsusilə su ehtiyatlarından səmərəli istifadə, kənd təsərrüfatı istehsalının optimallaşdırılması və qlobal su ehtiyatları üzərində yaranan təzyiqlərin qiymətləndirilməsi baxımından istifadə olunur. İstinadlar 1. Allan, J. A. (1998) Virtual water: A strategic resource. Global solutions to regional deficits. Ground Water, 36(4), 545–546. DOI: 10.1111/j.1745-6592.1998.tb02825.x 2. Allan, J. A. (2003) Virtual water—the water, food, and trade nexus. Useful concept or misleading metaphor? Water International, 28(1), 106–113. DOI: 10.1080/02508060308691682 3. Hoekstra, A. Y., & Hung, P. Q. (2002) Virtual water trade: A quantification of virtual water flows between nations in relation to international crop trade. Value of Water Research Report Series No. 11, UNESCO-IHE. 4. Hoekstra, A. Y., & Chapagain, A. K. (2007) Water footprints of nations: Water use by people as a function of their consumption pattern. Water Resources Management, 21, 35–48. DOI: 10.1007/s11269-006-9039-x 5. Chapagain, A. K., & Hoekstra, A. Y. (2004) Water footprints of nations. Volume 1: Main report. Value of Water Research Report Series No. 16, UNESCO-IHE. 6. Hoekstra, A. Y., & Mekonnen, M. M. (2012) The water footprint of humanity. Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), 109(9), 3232–3237. DOI: 10.1073/pnas.1109936109 7. Dalin, C., Konar, M., Hanasaki, N., Rinaldo, A., & Rodriguez-Iturbe, I. (2012) Evolution of the global virtual water trade network. Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), 109(16), 5989–5994. DOI: 10.1073/pnas.1203176109 8. Konar, M., Dalin, C., Hanasaki, N., Rinaldo, A., & Rodriguez-Iturbe, I. (2012) Temporal dynamics of blue and green virtual water trade networks. Water Resources Research, 48(7), W07509. DOI: 10.1029/2012WR011959 9. Mekonnen, M. M., & Hoekstra, A. Y. (2011) National water footprint accounts: The green, blue and grey water footprint of production and consumption. Value of Water Research Report Series No. 50, UNESCO-IHE. 10. Antonelli, M., & Sartori, M. (2015) Unfolding the potential of the virtual water concept. What is still under debate? Environmental Science & Policy, 50, 240–251. DOI: 10.1016/j.envsci.2015.02.011
https://az.wikipedia.org/wiki/Virtual_su
https://az.wikipedia.org/wiki/Virtual_su
https://az.wikipedia.org/wiki/Virtual_su
https://az.wikipedia.org/wiki/Virtual_su
Tarix : 12 sentyabr 2026
