Torpaq mikrobiomu torpaqda yaşayan mikroorqanizmlərin, onların genetik materialının və yaratdığı bioloji proseslərin məcmusudur. Torpaq mikrobiomunun əsas tərkib hissələrinə bakteriyalar, arxeyalar, göbələklər, ibtidai eukariotlar və digər mikroskopik orqanizmlər daxildir. Bu canlılar torpaqda üzvi maddələrin parçalanması, qida elementlərinin dövranı, bitkilərin qidalanması və ekosistemlərin fəaliyyətində mühüm rol oynayır. Torpaq mikrobiomu statik birlik deyil. Onun tərkibi və fəaliyyəti torpağın pH göstəricisi, rütubəti, temperaturu, üzvi karbonun miqdarı, mineral tərkibi, torpaq strukturu və bitki örtüyü kimi amillərin təsiri ilə dəyişir. Buna görə müxtəlif ekosistemlərdə, hətta eyni ərazinin müxtəlif hissələrində fərqli mikrob birlikləri formalaşa bilər. Tərkibi Torpaq mikrobiomunda ən çox araşdırılan qruplar bakteriyalar, göbələklər və arxeyalardır. Bakteriyalar üzvi maddələrin parçalanmasında, azot və digər elementlərin çevrilməsində, bitkilərin inkişafına təsir edən maddələrin yaranmasında iştirak edir. Bəzi bakteriyalar atmosfer azotunun bioloji yolla bağlanmasında, bəziləri isə fosfor və digər mineral elementlərin bitkilər üçün əlçatan formaya keçməsində rol oynayır. Göbələklər torpaqda üzvi maddələrin parçalanması və karbon dövranında mühüm funksiyaya malikdir. Mikorizal göbələklər bitki kökləri ilə simbiotik əlaqə yaradaraq su və mineral maddələrin mənimsənilməsinə kömək edə bilər. Arxeyalar xüsusilə karbon və azot dövranında iştirak edən müxtəlif metabolik proseslərdə mühüm rol oynayır. Bəzi arxeyalar torpaqda nitrifikasiya prosesinin müəyyən mərhələlərində iştirak edir. Torpaqda həmçinin müxtəlif ibtidai eukariotlar və mikroskopik canlılar fəaliyyət göstərir. Bu orqanizmlər mikroorqanizmlərlə qidalanaraq torpaqdakı mikrob icmalarının strukturuna təsir göstərə bilər. Torpaq mikrobiomunun formalaşmasına təsir edən amillər Torpaq mikrobiomunun tərkibi və funksiyası bir sıra biotik və abiotik amillərdən asılıdır. Əsas amillərə: • torpağın pH göstəricisi; • temperatur; • torpaq rütubəti; • üzvi maddələrin miqdarı; • torpağın mexaniki tərkibi; • bitki örtüyü; • mineral qida elementlərinin miqdarı; • torpaqdan istifadə forması; • iqlim şəraiti; • çirkləndiricilər daxildir. Torpaq xüsusiyyətləri ilə mikroorqanizmlər arasında qarşılıqlı əlaqə mövcuddur. Mikroorqanizmlər torpağın karbon və azot dövranına təsir etməklə yanaşı, üzvi maddələrin parçalanması və mineral maddələrin çevrilməsi vasitəsilə öz yaşayış mühitlərinin xüsusiyyətlərini də dəyişdirirlər. Torpaq mikrobiomu və maddələr dövranı Torpaq mikrobiomu qlobal biogeokimyəvi dövranların mühüm hissəsidir. Mikroorqanizmlər ölü bitki və heyvan qalıqlarını parçalayaraq üzvi maddələrdəki elementlərin yenidən ekosistem üçün əlçatan formaya keçməsinə şərait yaradır. Karbon dövranında mikroorqanizmlər torpaq üzvi maddələrinin parçalanmasına və karbonun müxtəlif formalarda saxlanmasına və ya atmosferə qaytarılmasına təsir edir. Azot dövranında mikroorqanizmlər azotun müxtəlif kimyəvi formalar arasında çevrilməsində iştirak edir. Azotun bioloji fiksasiyası, nitrifikasiya və denitrifikasiya kimi proseslər torpaqdakı mikrob icmalarının fəaliyyəti ilə əlaqəlidir. Fosfor və kükürd kimi elementlərin dövranında da müxtəlif mikroorqanizmlərin fəaliyyəti mühüm əhəmiyyət daşıyır. Torpaq mikrobiomu və bitkilər Bitkilər torpaq mikroorqanizmləri ilə müxtəlif qarşılıqlı əlaqələr yaradır. Kök sistemindən torpağa buraxılan şəkərlər, amin turşuları və digər üzvi maddələr mikroorqanizmlər üçün enerji mənbəyi ola bilər. Bu proses nəticəsində bitki köklərinin ətrafında rizosfer adlanan xüsusi mikrob mühiti formalaşır. Rizosfer mikrobiomu bitkinin qida maddələrindən istifadəsinə, böyüməsinə və bəzi xəstəliklərə qarşı davamlılığına təsir göstərə bilər. Bəzi torpaq mikroorqanizmləri bitki böyüməsini stimullaşdıran hormonabənzər maddələr yaradır, fosforun əlçatanlığını artırır və ya patogen mikroorqanizmlərlə rəqabət aparır. Sistematik tədqiqatlar bakteriya və göbələklərin bitki böyüməsi, mineral qidalanma və xəstəliklərə qarşı müdafiədə müxtəlif funksiyalar daşıdığını göstərir. Torpaq mikrobiomu və torpaq sağlamlığı Torpaq sağlamlığı yalnız torpağın kimyəvi xüsusiyyətləri ilə müəyyən olunmur. Torpağın bioloji aktivliyi və mikroorqanizmlərin müxtəlifliyi də onun funksional vəziyyətinin mühüm göstəricilərindən hesab olunur. Mikrobiomun müxtəlifliyi və fəaliyyəti torpağın üzvi maddələrinin parçalanmasına, qida elementlərinin dövranına və bitkilərin inkişafına təsir göstərə bilər. Buna görə torpaq mikrobiomunun vəziyyəti torpağın ekoloji funksiyalarının qiymətləndirilməsində istifadə olunan göstəricilərdən biri kimi araşdırılır. Torpaq mikrobiomu və xəstəliklər Torpaq mikrobiomu bitki xəstəliklərinin yaranması və qarşısının alınmasında da rol oynayır. Bəzi torpaqlarda mikrob icmaları bitki patogenlərinin inkişafını məhdudlaşdıra bilər. Belə torpaqlar xəstəlikləri basdıran torpaqlar kimi tədqiq olunur. Mikroorqanizmlər patogenlərlə qida və yaşayış sahəsi uğrunda rəqabət apara, antimikrob maddələr yarada və ya bitkinin müdafiə mexanizmlərini stimullaşdıra bilər. Bitkinin özü də kök ifrazatları vasitəsilə müəyyən mikroorqanizmlərin seçilməsinə təsir göstərə bilər. Torpaq mikrobiomu və kənd təsərrüfatı Kənd təsərrüfatı fəaliyyəti torpaq mikrobiomunun strukturuna və funksiyasına əhəmiyyətli təsir göstərə bilər. Torpağın intensiv becərilməsi, gübrələrdən və pestisidlərdən istifadə, suvarma və üzvi maddələrin torpağa əlavə edilməsi mikrob icmalarının tərkibini dəyişə bilər. Mikrobiom haqqında biliklər bio gübrələrin, mikrob inokulyantlarının və digər mikrobioloji preparatların hazırlanmasında istifadə olunur. Bu yanaşmaların məqsədlərinə bitkilərin mineral qidalanmasının yaxşılaşdırılması, torpağın bioloji aktivliyinin dəstəklənməsi və bəzi xəstəliklərin məhdudlaşdırılması daxildir. Lakin mikrobioloji preparatların effektivliyi torpaq, iqlim və bitki şəraitindən asılı olduğundan onların nəticələri bütün sahələrdə eyni olmaya bilər. Torpaq mikrobiomu və iqlim dəyişmələri İqlim dəyişmələri torpaq mikrobiomuna temperatur və yağıntı rejiminin dəyişməsi, quraqlıq və digər ekoloji amillər vasitəsilə təsir göstərə bilər. Mikroorqanizmlər torpaqda karbonun çevrilməsində iştirak etdiyindən onların fəaliyyəti torpaq karbon dövranı ilə atmosfer arasındakı əlaqələrə təsir edir. İqlim dəyişmələrinin mikrob icmalarına təsiri isə torpağın tipindən, ekosistemdən və mövcud rütubət şəraitindən asılı olaraq fərqlənə bilər. Çirklənmənin təsiri Ağır metallar, pestisidlər, plastiklər, per- və poliflüoralkil maddələr və digər çirkləndiricilər torpaq mikrobiomunun tərkibini və funksiyasını dəyişdirə bilər. 2026-cı ildə dərc olunmuş icmalda müxtəlif çirkləndiricilərin mikrob icmalarını dəyişdirməklə torpaq sağlamlığı və ekosistem funksiyalarına təsir göstərə bildiyi vurğulanır. Çirklənməyə həssas mikroorqanizmlərin azalması və müəyyən davamlı qrupların üstünlük qazanması mikrobiomun strukturunda dəyişikliklər yarada bilər. Bu dəyişikliklər qida elementlərinin dövranı və üzvi maddələrin parçalanması kimi proseslərə də təsir göstərə bilər. Torpaq mikrobiomunun öyrənilməsi Ənənəvi mikrobioloji üsullarla torpaqdakı mikroorqanizmlərin yalnız bir hissəsini laboratoriya şəraitində yetişdirmək mümkün olduğundan torpaq mikrobiomunun tam müxtəlifliyini müəyyənləşdirmək uzun müddət çətin olmuşdur. Molekulyar biologiyanın inkişafı bu sahədə yeni imkanlar yaratmışdır. Metagenomika, DNT sekvensləşdirməsi, metatranskriptomika və metabolomika kimi üsullar torpaq mikrobiomunun tərkibini və funksional potensialını daha geniş şəkildə araşdırmağa imkan verir. Bu üsullar mikroorqanizmlərin yalnız hansı növlərdən ibarət olduğunu deyil, onların hansı genlərə və potensial funksiyalara malik olduğunu da öyrənməyə imkan verir. Torpaq mikrobiomunun bərpası Torpaq deqradasiyası, çirklənmə və torpaqdan intensiv istifadə mikrobiomun strukturuna mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə ekosistemlərin bərpasında torpaq mikrobiomunun nəzərə alınması getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanır. Üzvi maddələrin əlavə edilməsi, bitki örtüyünün bərpası, torpaq eroziyasının məhdudlaşdırılması və uyğun mikrobioloji yanaşmalar mikrob icmalarının bərpasına kömək edə bilər. 2026-cı il üzrə müasir icmallarda torpaq mikrobiomlarının ekosistemlərin bərpası proseslərinə daha geniş inteqrasiyasının zəruriliyi vurğulanır. Elmi əhəmiyyəti Torpaq mikrobiomu torpaqşünaslıq, mikrobiologiya, ekologiya, bitki biologiyası və kənd təsərrüfatının kəsişməsində yerləşən tədqiqat sahəsidir. Mikrobiomun öyrənilməsi torpaq sağlamlığının qiymətləndirilməsi, davamlı kənd təsərrüfatının inkişafı, karbon dövranının daha yaxşı başa düşülməsi, çirklənmiş torpaqların bərpası və bitki xəstəliklərinin bioloji idarə olunması baxımından əhəmiyyət daşıyır. Müasir yanaşmada torpaq mikrobiomu torpağın “görünməyən” hissəsi kimi deyil, onun funksional fəaliyyətinin əsas komponentlərindən biri kimi nəzərdən keçirilir. İstinadlar 1. Banerjee, S., van der Heijden, M. G. A. (2023). Soil microbiomes and one health. Nature Reviews Microbiology, 21, 6–20. 2. Philippot, L., Chenu, C., Kappler, A., Rillig, M. C., Fierer, N. (2024). The interplay between microbial communities and soil properties. Nature Reviews Microbiology, 22, 226–239. 3. Wang, X., Chi, Y., Song, S. (2024). Important soil microbiota's effects on plants and soils: a comprehensive 30-year systematic literature review. Frontiers in Microbiology, 15, 1347745. 4. Jansson, J. K., Hofmockel, K. S. (2020). Soil microbiomes and climate change. Nature Reviews Microbiology, 18, 35–46. 5. Trivedi, P., Leach, J. E., Tringe, S. G., Sa, T., Singh, B. K. (2020). Plant–microbiome interactions: from community assembly to plant health. Nature Reviews Microbiology, 18, 607–621. 6. Mendes, R., Garbeva, P., Raaijmakers, J. M. (2013). The rhizosphere microbiome: significance of plant beneficial, plant pathogenic, and human pathogenic microorganisms. FEMS Microbiology Reviews, 37, 634–663. 7. Sasse, J., Martinoia, E., Northen, T. (2018). Feed your friends: do plant exudates shape the root microbiome? Trends in Plant Science, 23, 25–41. 8. Compant, S., Cassan, F., Kostić, T., et al. (2025). Harnessing the plant microbiome for sustainable crop production. Nature Reviews Microbiology, 23, 9–23. 9. Spooren, J., van Bentum, S., Thomashow, L. S., et al. (2024). Plant-Driven Assembly of Disease-Suppressive Soil Microbiomes. Annual Review of Phytopathology, 62, 1–30. 10. Wood, G. V., Liddicoat, C., Robinson, J. M., et al. (2026). Restoring soil and sediment microbiomes in the Anthropocene. Nature Reviews Microbiology. 11. Zhu, Y.-G., Zhu, D., Chen, Q.-L., et al. (2026). Impacts of pollution on the soil microbiome. Nature Reviews Microbiology. 12. Hassan-Dalléac, S., Guiga, W., Suau-Pernet, A. (2026). Soil microbes are the tiny bioengineers running Earth’s underground factory. Communications Earth & Environment, 7, 403.
https://az.wikipedia.org/wiki/Torpaq_mikrobiomu
https://az.wikipedia.org/wiki/Torpaq_mikrobiomu
https://az.wikipedia.org/wiki/Torpaq_mikrobiomu
https://az.wikipedia.org/wiki/Torpaq_mikrobiomu
Tarix : 21 sentyabr 2026
