Tenere ağacı — (fransızca: L'Arbre du Ténéré) bir zamanlar Yer üzərində ən tənha ağac hesab olunan akasiya (Vachellia tortilis subsp. raddiana) idi. Şimal-şərqi Nigerdəki Sahara səhrasının Tenere bölgəsindən keçən karvan yollarında bir istinad nöqtəsi idi — o qədər tanınmışdı ki, o və şimaldakı Arbre Perdu (İtirilmiş Ağac) 1:4.000.000 miqyaslı bir xəritədə göstərilən yeganə iki ağac idi. Ağacın təxminən 300 il mövcud olduğu təxmin edilir, 1973-cü ildə isə guya sərxoş olan bir liviyalı yük maşını sürücüsü tərəfindən aşırılmışdır. Tarixi Tenere ağacı, Sahara səhrası bugünkündən daha az quraq olduğu dövrdə Azalai yolu boyunca böyüyən bir ağac qrupunun sonuncusu idi. Ağac onilliklər boyu tək dayanmışdı. 1938–1939-cu illərin qışında ağacın yaxınlığında bir quyu qazılmış və ağacın köklərinin torpaq səthindən 33–36 metr (108–118 fut) aşağıdakı yeraltı su səviyyəsinə çatdığı aşkar edilmişdir. Səhra İşləri üzrə Mərkəzi Xidmətin (Service central des affaires sahariennes) İttifaq Hərbi Missiyasının komandiri Mişel Lesur, 21 may 1939-cu ildə ağacı görərək belə demişdir: Bu ağacı görmək lazımdır ki, onun varlığına inanasan. Onun sirri nədir? Ətrafında tapdalayan çoxsaylı dəvələrə baxmayaraq, o necə hələ də sağ qala bilir? Hər azalaida itmiş bir dəvə niyə onun yarpaqlarını və tikanlarını yemir? Duz karvanlarına rəhbərlik edən çoxsaylı Tuareqlər niyə çay dəmləmək üçün onun budaqlarını kəsib ocaq yandırmır? Bunun yeganə cavabı budur ki, ağac tabu sayılır və karvançılar tərəfindən belə qəbul edilir. Bu, həmişə hörmət edilən bir növ mövhumat, tayfa qaydasıdır. Hər il azalai Agadezdən Bilmaya gedərkən və ya qayıdarkən Tenerenin keçidinə üz tutmadan əvvəl ağacın ətrafına toplaşır. Akasiya canlı bir mayaka çevrilmişdir; o, Agadezdən Bilmaya gedən və ya qayıdan azalai üçün ilk və ya son istinad nöqtəsidir. Fransız etnoloq və tədqiqatçı Henri Lot Tenere ağacına etdiyi iki səyahəti "L'épopée du Ténéré" kitabında təsvir etmişdir. İlk ziyarəti 1934-cü ildə, Canet və Agadez arasındakı ilk avtomobil keçidi münasibətilə olmuşdur. O, ağacı "gövdəsi degenerasiyaya uğramış, xəstə və ya xəstə görünüşlü bir Akasiya" kimi təsvir edir. "Buna baxmayaraq, ağacın gözəl yaşıl yarpaqları və bir neçə sarı çiçəyi var". O, 25 il sonra, 26 noyabr 1959-cu ildə Berliet-Ténéré missiyası ilə birlikdə ağacı yenidən ziyarət etmiş, lakin bir nəqliyyat vasitəsinin onunla toqquşmasından sonra ciddi zədələndiyini görmüşdür: Əvvəllər bu ağac yaşıl və çiçəkli idi; indi isə rəngsiz və çılpaq bir tikanlı ağacdır. Onu tanıya bilmirəm — onun iki fərqli gövdəsi var idi. İndi isə yalnız biri qalıb, yanında kəsilmiş deyil, torpaqdan bir metr aralıda doğranmış bir kötük var. Bu bədbəxt ağaca nə baş verib? Sadəcə, Bilmaya gedən bir yük maşını ona çırpılmışdır... halbuki onu yandan keçmək üçün kifayət qədər yer var idi... bu tabu, müqəddəs ağac, buradakı heç bir köçərinin əli ilə toxunmağa cəsarət etməyəcəyi ağac... bu ağac bir mexanikin qurbanı olmuşdur... Ağacın ölümü və abidəsi Tenere ağacı 1973-cü ildə, iddialara görə sərxoş olan bir liviyalı yük maşını sürücüsü tərəfindən aşırılmışdır.Tenere ağacının Niger Milli Boubou-Hama Muzeyində nümayiş etdirilən qalıqları 8 noyabr 1973-cü ildə ölü ağac Niameydəki Niger Milli Muzeyinin ərazisində xüsusi bir ziyarətgaha yerləşdirilmişdir. Ağacın əvvəlki yerini və ümumi görünüşünü səhrada işarələmək üçün onu təmsil edən sadə bir metal heykəl ucaldılmışdır. Orijinal ağaca daha çox bənzəyən başqa bir surəti isə Agadezin tarixi mərkəzində qoyulmuşdur. Populyar mədəniyyətdə Tenere ağacını təmsil edən heykəl və ağacın hekayəsi 2006-cı il "La Gran final" (Böyük Final) filmində önəmli yer tutur. Filmdə, Saharadakı bir qrup Tuareq köçərisi, Almaniya ilə Braziliya arasındakı 2002 FIFA Dünya Kubokunun finalını televizorlarında izləmək üçün vaxtında elektrik təchizatı və yayım siqnalı tapmağa çalışır, nəticədə ağac heykəlini improvizə edilmiş televiziya anteni kimi istifadə edirlər. 2017-ci ildə bir qrup rəssam "Tree of Tenere" adlı, dörd mərtəbə hündürlüyündə nəhəng bir LED heykəl yaratmış və bu, Burning Man festivalında nümayiş etdirilmişdir. Heykəl 175.000 LED işığı ehtiva edən 25.000 qəlibli yarpaqdan ibarət idi. 2021-ci ildə rəssamlar heykəli yenidən işləyərək Texas ştatının Dallas şəhərindəki Deep Ellum məhəlləsində daimi bir quraşdırma yaratmışlar. 2018-ci ildə ağacın hekayəsi Ibeyi qrupunun "Transmission/Michaelion" mahnısının rəsmi musiqi videosunda əsas mövzu kimi görünmüşdür. İstinadlar ↑ Riedacker, A. (1993). Physiologie des arbres et arbustes en zones arides et semi-arides: séminaire, Paris-Nancy, 20 mars-6 avril 1990 (fr.). John Libbey Eurotext. səh. 406. ISBN 2-7420-0019-4. ↑ Le Roy, Robert (1998). Méhariste au Niger: souvenirs sahariens (fr.). Karthala Editions. səh. 108. ISBN 2-86537-778-4. ↑ Kyalangalilwa, Bruce; Boatwright, James S.; Daru, Barnabas H.; Maurin, Olivier; van der Bank, Michelle (1 avqust 2013). "Phylogenetic position and revised classification of Acacia s.l. (Fabaceae: Mimosoideae) in Africa, including new combinations in Vachellia and Senegalia". Botanical Journal of the Linnean Society. 172 (4): 500–523. doi:10.1111/boj.12047. ↑ 1 2 Nuwer, Rachel (24 oktyabr 2013). "The Most Isolated Tree in the World Was Killed by a (Probably Drunk) Driver". Smithsonian Magazine. ↑ 1 2 3 "L'Arbre du Ténéré, Part 2". the153club.org. ↑ "L'arbre du Ténéré, symbole de la survie dans le Sahara" (fr.). 12 may 2017 tarixində arxivləşdirilib. ↑ 1 2 Molly McBride Jacobson (red.), "Last Tree of Ténéré", Atlas Obscura, 4 dekabr 2008. ↑ Kane, Jenny (19 iyul 2017). "Burning Man tree of lights inspired by world's loneliest tree". Reno Gazette-Journal. ↑ Karam, Yasmina (24 avqust 2021). "DRIFT's interactive tree of ténéré to find new roots in texas this fall". designboom. ↑ Ibeyi (12 iyul 2018). Ibeyi – 'Transmission/Michaelion' feat. Meshell Ndegeocello (Official Video). 15 iyun 2026 tarixində YouTube vasitəsilə əldə edilib.
https://az.wikipedia.org/wiki/Tenere_a%C4%9Fac%C4%B1
https://doi.org/10.1111%2Fboj.12047
https://www.smithsonianmag.com/smart-news/the-most-isolated-tree-in-the-world-was-killed-by-a-probably-drunk-driver-5369329/
https://web.archive.org/web/20090302080214/http://www.the153club.org/tenere2.html
http://www.club-des-voyages.com/niger/l-arbre-du-tenere-symbole-de-la-survie-dans-le-sahara-12208.html
https://www.atlasobscura.com/places/last-tree-tenere
https://www.rgj.com/story/life/arts/burning-man/2017/07/19/burning-man-tree-lights-inspired-worlds-loneliest-tree/470439001/
Tarix : 13 avqust 2026
