Təbiətdə kollektiv zəka — ayrı-ayrı fərdlərin məhdud məlumat və imkanlarına baxmayaraq, onların qarşılıqlı əlaqəsi nəticəsində qrup səviyyəsində mürəkkəb problemlərin həll edilməsi, uyğun qərarların formalaşması və ətraf mühitə uyğun davranışların meydana çıxmasıdır. Bu hadisə heyvan sürülərində, sosial həşərat koloniyalarında, mikroorqanizmlərdə, bitki kök sistemləri ilə əlaqəli icmalarda və digər bioloji sistemlərdə müşahidə olunur. Kollektiv zəka zamanı qrup daxilində mütləq şəkildə mərkəzi idarəedici orqanın olması tələb olunmur. Fərdlər sadə yerli qaydalara əsasən bir-biri ilə və ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqəyə girərək daha mürəkkəb kollektiv davranış yarada bilirlər. Buna görə bu hadisə paylanmış qərarvermə, özünütəşkil və emergensiya anlayışları ilə sıx əlaqəlidir. Kollektiv zəkanın əsas xüsusiyyəti Kollektiv zəkanın mühüm xüsusiyyəti fərdi və qrup səviyyəsində davranışın fərqlənməsidir. Ayrı-ayrı fərd bütün sistem haqqında tam məlumata malik olmaya bilər. Buna baxmayaraq, çoxsaylı fərdlərin lokal məlumat mübadiləsi nəticəsində qrup daha mürəkkəb davranış nümayiş etdirə bilər. Məsələn, qarışqa koloniyasında ayrı-ayrı qarışqalar bütün qida mənbələrinin yerini bilmirlər. Lakin feromon izləri və digər siqnallar vasitəsilə koloniyanın fəaliyyəti nəticədə səmərəli qida axtarışı sisteminə çevrilir. Bu xüsusiyyət kollektiv zəkanın əsas prinsiplərindən birini göstərir: mürəkkəb kollektiv davranış sadə fərdi qarşılıqlı əlaqələrdən yarana bilər. Sosial həşəratlarda kollektiv zəka Kollektiv zəkanın ən yaxşı öyrənilmiş nümunələrindən biri sosial həşəratlardır. Qarışqalar Qarışqa koloniyalarında qida axtarışı, yuva qurulması, müdafiə və iş bölgüsü çoxsaylı fərdlərin qarşılıqlı əlaqəsi əsasında təşkil olunur. Qarışqaların hər biri məhdud məlumatla hərəkət edir. Lakin feromonların buraxılması və qəbul edilməsi nəticəsində koloniyada qida mənbəyinə aparan yolların güclənməsi mümkündür. Qida mənbəyi ilə yuva arasında daha səmərəli yol istifadə edildikcə həmin istiqamətdə feromon izi daha çox güclənə bilər. Beləliklə, koloniyanın fəaliyyəti müəyyən mənada kollektiv axtarış prosesinə çevrilir. Arılar Bal arılarında yeni yuva üçün münasib yerin seçilməsi kollektiv qərarvermənin başqa nümunəsidir. Kəşfiyyatçı arılar müxtəlif potensial yuva yerlərini qiymətləndirir və məlumatı rəqs davranışı vasitəsilə digər arılara çatdırırlar. Müxtəlif variantlara verilən üstünlüklər arasında qarşılıqlı təsir nəticəsində koloniyada müəyyən seçim formalaşır. Burada qərar ayrı-ayrı fərdlərdən birinin əmri ilə deyil, çoxsaylı fərdlərin məlumat mübadiləsi nəticəsində meydana gəlir. Quş sürülərində kollektiv davranış Quşların sürü halında hərəkəti kollektiv davranışın ən nəzərəçarpan formalarından biridir. Sürü daxilində hər bir quş qonşu fərdlərin mövqeyini, hərəkət istiqamətini və sürətini nəzərə alaraq öz hərəkətini dəyişə bilər. Fərdlər arasında bu lokal qarşılıqlı əlaqələr nəticəsində bütün sürü eyni vaxtda istiqamət dəyişə, yırtıcıdan uzaqlaşa və ya qida mənbəyinə doğru hərəkət edə bilər. Sürü daxilində mərkəzi “rəhbər” olmadan koordinasiyanın yaranması kollektiv davranışın özünütəşkil xüsusiyyətini nümayiş etdirir. Balıqlarda kollektiv qərarvermə Balıq sürülərində də oxşar mexanizmlər müşahidə olunur. Fərdlər qonşularının hərəkətlərinə reaksiya verərək sürünün sıxlığını və istiqamətini dəyişirlər. Belə davranış yırtıcılardan qorunmağa, qida axtarışına və uyğun yaşayış mühitinin seçilməsinə kömək edə bilər. Bəzi hallarda qrupdakı fərdlərin müxtəlif məlumatlara malik olması kollektiv qərarın daha dəqiq formalaşmasına imkan verir. Bu hadisə kollektiv informasiya emalı kimi tədqiq olunur. Canavar, primat və digər sosial heyvanlar Kollektiv zəka yalnız kiçik orqanizmlərlə məhdudlaşmır. Canavarlar, fillər, primatlar və digər sosial heyvanlarda qrup halında ov, müdafiə, miqrasiya və resurslardan istifadə zamanı koordinasiya müşahidə edilir. Bu sistemlərdə fərdi təcrübə, sosial öyrənmə və kommunikasiya birlikdə fəaliyyət göstərə bilər. Primatlarda bəzi davranışların qrup daxilində öyrənilməsi və nəsildən-nəslə ötürülməsi kollektiv davranışın sosial öyrənmə ilə əlaqəsini göstərir. Mikroorqanizmlərdə kollektiv davranış Kollektiv davranış mikroskopik səviyyədə də müşahidə olunur. Bakteriyalar kimyəvi siqnallar vasitəsilə populyasiyanın sıxlığı və ətraf mühit haqqında məlumat əldə edə bilirlər. Bu proses quorum sensing adlanır. Quorum sensing zamanı bakteriyalar müəyyən siqnal molekullarını ifraz edir və onların konsentrasiyasını qəbul edirlər. Populyasiyanın sıxlığı müəyyən həddə çatdıqda gen ifadəsində dəyişikliklər baş verə bilər. Nəticədə biofilm əmələ gəlməsi, işıq saçılması, virulentlik faktorlarının ifadəsi və digər kollektiv xüsusiyyətlər ortaya çıxa bilər. Bu hadisə fərdi mikroorqanizmlərin davranışından daha yüksək səviyyədə təşkil olunan bioloji koordinasiyanın nümunəsidir. Kollektiv zəka və bitkilər Bitkilər heyvanlar kimi mərkəzi sinir sisteminə malik olmasalar da, onların arasında və bitki ilə mikroorqanizmlər arasında mürəkkəb informasiya mübadiləsi mövcuddur. Bitkilər kimyəvi maddələr, uçucu üzvi birləşmələr və kök ifrazatları vasitəsilə ətraf mühitə və digər orqanizmlərə siqnallar göndərə bilirlər. Mikoriza şəbəkələri vasitəsilə müxtəlif bitkilərin kökləri arasında göbələk hifləri ilə əlaqələr də yarana bilər. Lakin bu əlaqələrin “bitkilərin kollektiv beyni” və ya məqsədli informasiya şəbəkəsi kimi təqdim edilməsi elmi baxımdan mübahisəlidir. Müşahidə olunan maddə və siqnal mübadiləsinin mexanizmləri ilə onun ekoloji nəticələri bir-birindən fərqləndirilməlidir. Kollektiv zəkanın əsas mexanizmləri Təbiətdə kollektiv davranışın yaranmasında bir neçə mexanizm mühüm rol oynayır: Lokal qarşılıqlı əlaqə. Fərd əsasən yaxınlığındakı fərdlərin davranışına reaksiya verir. İnformasiya mübadiləsi. Kimyəvi, vizual, akustik və toxunma siqnalları qrup daxilində məlumatın yayılmasına imkan verir. Müsbət geribildirim. Müəyyən davranışın təkrarlanması həmin davranışı daha da gücləndirə bilər. Mənfi geribildirim. Həddindən artıq sıxlığın və ya müəyyən davranışın qarşısını alan mexanizmlər sistemin sabitliyini qoruyur. Özünütəşkil. Mərkəzi idarəetmə olmadan qrup səviyyəsində nizamlı struktur meydana gəlir. Emergensiya. Fərdi səviyyədə mövcud olmayan xüsusiyyətlər qrup səviyyəsində ortaya çıxır. Emergensiya Kollektiv zəkanın başa düşülməsi üçün emergensiya anlayışı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Emergensiya zamanı sistemin ümumi xüsusiyyətləri onun ayrı-ayrı komponentlərinin xüsusiyyətlərindən fərqlənir. Məsələn, tək bir qarışqa mürəkkəb yol şəbəkəsi yaratmır. Lakin minlərlə qarışqanın qarşılıqlı əlaqəsi nəticəsində koloniyanın ümumi davranışında belə struktur yarana bilər. Eyni prinsip quş sürülərinin sinxron hərəkətində, balıq sürülərində və sosial mikroorqanizm icmalarında da müşahidə edilə bilər. Kollektiv zəka və informasiya Kollektiv zəkanın əsasını informasiya axını təşkil edir. Fərdlər ətraf mühitdən məlumat qəbul edir, onu digər fərdlərin davranışı ilə birləşdirir və öz hərəkətlərini dəyişirlər. Beləliklə, kollektiv davranış yalnız fərdlər arasında əlaqədən deyil, həm də ətraf mühitdən alınan informasiyanın kollektiv şəkildə emalından yaranır. Bu baxımdan kollektiv zəka ekosistemlərdə informasiya axınının öyrənilməsi üçün də mühüm anlayışdır. Kollektiv zəka və ekosistemlər Kollektiv davranış fərdlərdən populyasiyalara və icmalara qədər müxtəlif bioloji səviyyələrdə müşahidə olunur. Ekosistemdə bir növün davranışı digər növlərin davranışına təsir edə bilər. Yırtıcıların hərəkəti ov növlərinin davranışını dəyişdirə, bitkilərin kimyəvi siqnalları ot yeyənlərin davranışına təsir göstərə və mikroorqanizmlərin fəaliyyəti torpaqdakı qida maddələrinin əlçatanlığını dəyişdirə bilər. Belə qarşılıqlı əlaqələr nəticəsində ekosistemdə daha böyük miqyaslı struktur və funksiyalar meydana çıxır. Kollektiv zəka ilə kollektiv şüur arasındakı fərq “Kollektiv zəka” və “kollektiv şüur” anlayışları eyni məna daşımır. Kollektiv zəka qrup daxilində informasiya mübadiləsi, koordinasiya və qərarvermə nəticəsində yaranan müşahidə edilə bilən davranışları ifadə edə bilər. “Kollektiv şüur” isə çox vaxt fəlsəfi və ya nəzəri mənada istifadə olunur və qrupun vahid şüura malik olduğunu nəzərdə tuta bilər. Biologiyada kollektiv davranışı izah etmək üçün fərdlərin qarşılıqlı əlaqəsinə və ölçülə bilən mexanizmlərə əsaslanan kollektiv zəka anlayışı daha ehtiyatlı və elmi yanaşmadır. Kollektiv zəkanın tədqiqi Kollektiv davranışın öyrənilməsində ekologiya, etologiya, neyrobiologiya, mikrobiologiya, riyazi modelləşdirmə və süni intellekt kimi müxtəlif sahələrdən istifadə olunur. Müşahidə və eksperimentlərlə yanaşı agent əsaslı modellər, şəbəkə analizi və kompüter simulyasiyaları da tətbiq edilir. Bu modellərdə hər bir fərd üçün sadə davranış qaydaları müəyyən edilir. Daha sonra çoxsaylı fərdlərin qarşılıqlı əlaqəsindən hansı kollektiv nümunələrin meydana çıxdığı araşdırılır. Süni intellekt üçün əhəmiyyəti Təbiətdəki kollektiv davranışlar kompüter elmləri və robototexnika üçün də tədqiqat mənbəyidir. Qarışqa koloniyalarının qida axtarışı, arı koloniyalarının qərarverməsi və quş sürülərinin hərəkəti əsasında optimallaşdırma alqoritmləri və çoxagentli sistemlər hazırlanmışdır. Bu yanaşmada məqsəd təbiətdəki davranışı sadəcə təqlid etmək deyil, onun arxasında dayanan ümumi prinsipləri — lokal qarşılıqlı əlaqə, geribildirim, özünütəşkil və kollektiv qərarverməni — texniki sistemlərdə tətbiq etməkdir. Elmi əhəmiyyəti Təbiətdə kollektiv zəka canlı sistemlərdə mürəkkəb davranışın həmişə mərkəzi idarəetmə və ya fərdi yüksək səviyyəli qərarvermə tələb etmədiyini göstərir. Kiçik miqyaslı qarşılıqlı əlaqələr çoxsaylı fərdlər arasında birləşdikdə yeni səviyyəli davranışlar meydana çıxa bilər. Bu xüsusiyyət ekologiyada populyasiya dinamikasının, sosial davranışın və ekosistem proseslərinin daha yaxşı başa düşülməsinə kömək edir. Kollektiv zəkanın öyrənilməsi həmçinin biologiya ilə süni intellekt, robototexnika və kompleks sistemlər elmi arasında əlaqə yaradır. İstinadlar 1. Camazine, S., Deneubourg, J.-L., Franks, N. R., et al. (2001). Self-Organization in Biological Systems. Princeton University Press. 2. Bonabeau, E., Dorigo, M., & Theraulaz, G. (1999). Swarm Intelligence: From Natural to Artificial Systems. Oxford University Press. 3. Seeley, T. D. (2010). Honeybee Democracy. Princeton University Press. 4. Couzin, I. D., Krause, J., Franks, N. R., & Levin, S. A. (2005). Effective leadership and decision-making in animal groups on the move. Nature, 433, 513–516. 5. Sumpter, D. J. T. (2006). The principles of collective animal behaviour. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 361, 5–22. 6. Couzin, I. D. (2009). Collective cognition in animal groups. Trends in Cognitive Sciences, 13, 36–43. 7. Ward, A. J. W., Sumpter, D. J. T., Couzin, I. D., Hart, P. J. B., & Krause, J. (2008). Quorum decision-making facilitates information transfer in fish shoals. Proceedings of the National Academy of Sciences, 105, 6948–6953. 8. Camazine, S., Visscher, P. K., Finley, J., & Vetter, R. S. (1990). House-hunting by honey bee swarms. American Zoologist, 30, 479–487. 9. Wilson, E. O. (1971). The Insect Societies. Harvard University Press. 10. Seeley, T. D., Camazine, S., & Sneyd, J. (1991). Collective decision-making in honey bees: how colonies choose among nectar sources. Behavioral Ecology and Sociobiology, 28, 277–290. 11. Miller, M. B., & Bassler, B. L. (2001). Quorum sensing in bacteria. Annual Review of Microbiology, 55, 165–199. 12. Waters, C. M., & Bassler, B. L. (2005). Quorum sensing: cell-to-cell communication in bacteria. Annual Review of Cell and Developmental Biology, 21, 319–346. 13. Nadell, C. D., Xavier, J. B., & Foster, K. R. (2009). The sociobiology of biofilms. FEMS Microbiology Reviews, 33, 206–224. 14. Simard, S. W., et al. (1997). Net transfer of carbon between ectomycorrhizal tree species in the field. Nature, 388, 579–582. 15. Karst, J., Jones, M. D., & Hoeksema, J. D. (2023). Positive citation bias and overinterpreted claims of common mycorrhizal networks. Nature Ecology & Evolution, 7, 501–511. 16. Pratt, S. C. (2005). Quorum sensing by encounter rates in the ant Temnothorax albipennis. Behavioral Ecology, 16, 488–496. 17. Gordon, D. M. (2019). The ecology of collective behavior in ants. Annual Review of Entomology, 64, 35–50. 18. Herbert-Read, J. E. (2016). Understanding how animal groups achieve collective sensing and decision-making. Advances in Insect Physiology, 51, 77–109.Özünütəşkil
https://az.wikipedia.org/wiki/T%C9%99bi%C9%99td%C9%99_kollektiv_z%C9%99ka
https://az.wikipedia.org/wiki/T%C9%99bi%C9%99td%C9%99_kollektiv_z%C9%99ka
https://az.wikipedia.org/wiki/T%C9%99bi%C9%99td%C9%99_kollektiv_z%C9%99ka
https://az.wikipedia.org/wiki/T%C9%99bi%C9%99td%C9%99_kollektiv_z%C9%99ka
Tarix : 28 sentyabr 2026
