Ayın təcəssümü Máni və Günəşin təcəssümü Sól, Lorenz Frølich tərəfindən, 1895 Skandinaviya kosmologiyası — qədim Şimali german xalqlarının kainatın quruluşu, yaranması və qanunları haqqında təsəvvürlərinin məcmusudur. Bu anlayış Skandinav mifologiyası və qədim skandinav dinində zaman və məkan, kosmoqoniya, kainatın şəxsiləşdirilməsi, insanın yaranması və dünyanın sonu ilə bağlı təsəvvürləri əhatə edir. Skandinaviya kosmologiyası haqqında məlumatların əsas mənbələri XIII əsrdə yazıya alınmış Böyük Edda (Poetik Edda) və Kiçik Edda (Nəsr Edda) əsərləridir. Snorri Sturlusona aid edilən Kiçik Edda və müxtəlif qədim şeirləri özündə birləşdirən Poetik Eddada kainatın mərkəzində yerləşən İqqdrasil dünya ağacı və onun ətrafında mövcud olan Doqquz Dünya təsvir edilir. Zaman və məkan Skandinaviya kosmologiyasında zaman və məkan əsas anlayışlardan biridir. Mifoloji hadisələr müəyyən ardıcıllıqla baş versə də, bir çox tədqiqatçılar qədim skandinav mətnlərində zamanın dövri xarakter daşıdığına dair təsəvvürlərin mövcud olduğunu qeyd edirlər. Bu baxışa görə kainat dəfələrlə məhv ola və yenidən yarana bilər. Kosmoqoniya Nəsr Eddanın Gylfaginning bölməsində kainatın yaranması ətraflı təsvir olunur. Yer yaranmazdan əvvəl alov və işıq diyarı olan Muspelheim ilə duman və buzlar ölkəsi Niflheim mövcud idi. Niflheimdə yerləşən Hvergelmir bulağından axan Élivágar çayları zaman keçdikcə donaraq buz kütlələrinə çevrilmiş, onların yaratdığı qırov isə böyük boşluq olan Ginnungagapı doldurmuşdur. Muspelheimdən gələn istilik buzlarla qarşılaşdıqda ərimə baş vermiş və yaranan damcılardan ilk canlı varlıq – Ymir meydana gəlmişdir. Ymir bütün Yötunların əcdadı hesab olunur. Ymir Auðumbla adlı ilkin inəyin südü ilə qidalanırdı. Auðumbla isə duzlu buz qayalarını yalayaraq bəslənirdi. Üç gün ərzində qayaları yaladıqdan sonra buzların içindən ilk tanrıların əcdadı Búri meydana çıxmışdır. Bürinin oğlu Borr Bestla adlı jötunn qadınla evlənmiş və onların Odin, Vili və Vé adlı üç oğlu olmuşdur. Sonradan Odin, Vili və Vé Ymiri öldürmüş, onun qanı böyük daşqın yaradaraq demək olar ki, bütün jötnları məhv etmişdir. Yalnız Bergelmir və həyat yoldaşı sağ qala bilmişdir. Tanrılar Ymirin cəsədindən dünyanı yaratmışlar. Onun əti torpağa, sümükləri qayalara, qanı dəniz və göllərə, dişləri isə daş və çınqıllara çevrilmişdir. Kəllə sümüyündən göy qübbəsi yaradılmış və onu dörd cırtdan — Norðri, Suðri, Austri və Vestri saxlamışdır. Daha sonra tanrılar Muspelheimdən aldıqları qığılcımları göyə yerləşdirərək ulduzları yaratmış, Ymirin qaşlarından isə insanların yaşadığı Midqardı inşa etmişlər. Onun beynindən buludlar əmələ gətirilmişdir. Sahil boyunca gəzərkən Odin, Vili və Vé iki ağac gövdəsi tapmış və onlardan ilk insanları yaratmışlar. Kişiyə Askr, qadına isə Embla adı verilmişdir. Askr və Embla bütün insanların əcdadı hesab olunur. Tanrılar özləri üçün isə dünyanın mərkəzində Asqard şəhərini salmışlar. İnsanın yaranması Askr və Embla — müvafiq olaraq kişi və qadın cinsindən olan ilk iki insan hesab edilir. Onlar tanrılar tərəfindən dəniz sahilində tapılmış sürüklənmiş ağac gövdələrindən yaradılmışdır. İlk insanların yaradılmasında iştirak edən tanrıların kimliyi istifadə olunan mənbədən asılı olaraq fərqlənir. Poetik Eddanın Völuspá poemasına görə Askr və Emblanı Hœnir, Lóðurr və Odin yaratmışdır. Kiçik Eddanın (Nəsr Edda) Gylfaginning bölməsində isə onların yaradıcısı kimi Odin, Vili və Vé göstərilir. Tanrılar Askr və Emblaya həyat, ruh, ağıl, hissiyyat, nitq, eşitmə və görmə qabiliyyəti bəxş etmiş, onlara geyim vermiş və ad qoymuşlar. Onlar Midqardda məskunlaşmış və bütün bəşəriyyətin əcdadları hesab olunmuşdur. Esxatologiya Raqnarök Skandinaviya mifologiyasında dünyanın sonunu və yeni dövrün başlanğıcını təsvir edən gələcək hadisələr silsiləsidir. Rəvayətlərə görə, bu hadisələrə tanrılar, nəhənglər və digər fövqəltəbii varlıqlar arasında baş verəcək böyük döyüş, bir sıra tanrıların həlak olması, müxtəlif təbii fəlakətlər və nəticədə dünyanın sular altında qalması daxildir. Dünyanın məhvindən sonra torpaq yenidən suyun üzərinə çıxacaq və əvvəlkindən daha məhsuldar olacaq. Sağ qalan və geri qayıdan tanrılar yenidən bir araya gələcəklər. İnsan nəsli isə İqqdrasil ağacında gizlənərək sağ qalan Líf və Lífþrasir vasitəsilə yenidən davam edəcək. İstinadlar Həmçinin bax Skandinav mifologiyası İqqdrasil Raqnarök Ask və Embla Kiçik Edda Snorri Sturluson Odin Xarici keçidlər Norse mythology — Encyclopædia Britannica Yggdrasil — Encyclopædia Britannica
https://az.wikipedia.org/wiki/Skandinaviya_kosmologiyas%C4%B1
https://www.worldhistory.org/article/1305/nine-realms-of-norse-cosmology/
https://thewarriorlodge.com/blogs/news/yggdrasil-and-the-nine-realms-a-map-of-norse-mythology?srsltid=AfmBOorLKM2akxEE1l6tioUAuzo8BXWdZKi_SDBBioE9gzSBfuqUSp6i
https://www.germanicmythology.com/original/cosmology4.html
https://norsemythology.substack.com/p/norse-cosmology-part-i-the-nine-realms
https://www.wyrdandflame.com/wyrd-wisdom/if373i86fx3f22gop2ure5eriyqceu
https://grokipedia.com/page/Au%C3%B0umbla
Tarix : 23 iyul 2026
