Sənayedə risklərin idarə olunması — istehsal proseslərində, texnoloji əməliyyatlarda və sənaye obyektlərinin fəaliyyətində yarana biləcək təhlükələrin müəyyən edilməsi, qiymətləndirilməsi və onların mənfi təsirlərinin azaldılması məqsədilə həyata keçirilən idarəetmə fəaliyyətidir. Bu proses əmək təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə, istehsalın davamlılığının qorunmasına, ətraf mühitin mühafizəsinə və iqtisadi itkilərin minimuma endirilməsinə xidmət edir. Risklərin idarə olunması müasir sənaye müəssisələrinin idarəetmə sisteminin əsas elementlərindən biri hesab olunur. Xüsusilə neft-qaz, kimya, energetika, metallurgiya və dağ-mədən sənayesi kimi yüksək təhlükəli sahələrdə risklərin düzgün qiymətləndirilməsi istehsalat qəzalarının qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır. Tarixi inkişaf Sənayedə risklərin idarə olunması anlayışı XVIII–XIX əsrlərdə baş vermiş sənaye inqilabı dövründə formalaşmağa başlamışdır. Fabrik və zavodların sayının artması, buxar maşınlarının və mürəkkəb texnoloji avadanlıqların tətbiqi istehsalat qəzalarının və peşə xəstəliklərinin artmasına səbəb olmuşdur. İlk dövrlərdə təhlükəsizlik tədbirləri əsasən texniki xarakter daşıyırdı və fərdi qoruyucu vasitələrin istifadəsi ilə məhdudlaşırdı. XX əsrin ikinci yarısından etibarən sənaye qəzalarının miqyası və onların sosial-iqtisadi nəticələri risklərin sistemli şəkildə idarə olunması zərurətini meydana çıxardı. Xüsusilə Flixborough (1974), Seveso (1976), Bhopal (1984) və Çernobıl (1986) qəzaları sənaye təhlükəsizliyi sahəsində beynəlxalq standartların hazırlanmasına təkan verdi. Hazırda risklərin idarə olunması yalnız texniki təhlükəsizlik tədbirlərini deyil, həm də təşkilati idarəetməni, insan amilini, ekoloji riskləri və fövqəladə hallara hazırlıq planlarını əhatə edən kompleks yanaşma kimi qəbul edilir. Risk anlayışı Risk müəyyən hadisənin baş vermə ehtimalı ilə həmin hadisənin nəticələrinin ağırlığının birgə qiymətləndirilməsidir. Sənaye fəaliyyətində risk aşağıdakı komponentlərdən ibarətdir: • Təhlükə (hazard) — zərər verə biləcək mənbə və ya vəziyyət; • Ehtimal (probability) — hadisənin baş vermə tezliyi; • Nəticə (consequence) — hadisənin insanlara, əmlaka, istehsala və ətraf mühitə təsir dərəcəsi. Risk səviyyəsi adətən ehtimal və nəticənin kombinasiyası əsasında müəyyən edilir. Beynəlxalq praktikada bunun üçün risk matrislərindən geniş istifadə olunur. Risklərin təsnifatı Sənaye müəssisələrində rast gəlinən risklər müxtəlif meyarlara görə təsnif edilir. Fiziki risklər Fiziki risklər istehsalat mühitinin fiziki amilləri ilə bağlıdır: • yüksək və aşağı temperatur; • səs-küy və vibrasiya; • ionlaşdırıcı və qeyri-ionlaşdırıcı şüalanma; • yüksək təzyiq və vakuum; • mexaniki hərəkət edən hissələr. Bu risklər işçilərin sağlamlığına mənfi təsir göstərərək peşə xəstəliklərinə və istehsalat xəsarətlərinə səbəb ola bilər. Kimyəvi risklər Kimyəvi risklər zəhərli, yanıcı, partlayıcı və korroziyaedici maddələrin istifadəsi və saxlanması zamanı yaranır. Kimya və neft emalı müəssisələrində bu risklər xüsusilə yüksəkdir. Əsas kimyəvi təhlükələrə aşağıdakılar daxildir: • toksik qaz sızmaları; • yanıcı buxarların alışması; • partlayış reaksiyaları; • kimyəvi yanıqlar. Bioloji risklər Bioloji risklər mikroorqanizmlər, bakteriyalar, viruslar və digər bioloji agentlərlə təmas nəticəsində yaranır. Qida sənayesi, əczaçılıq və biotexnologiya müəssisələrində bu risklərin idarə olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Texnoloji risklər Texnoloji risklər avadanlıqların nasazlığı, avtomatlaşdırma sistemlərinin sıradan çıxması, enerji təchizatının kəsilməsi və ya proqram təminatındakı səhvlərlə əlaqədardır. Müasir sənayedə rəqəmsallaşmanın artması ilə kibertəhlükəsizlik riskləri də texnoloji risklərin tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Ekoloji risklər Ekoloji risklər sənaye fəaliyyətinin ətraf mühitə təsiri ilə bağlıdır. Bunlara atmosferə emissiyalar, su hövzələrinin çirklənməsi, torpaq deqradasiyası və təhlükəli tullantıların yaranması daxildir. Risklərin idarə olunması prosesi Sənayedə risklərin idarə olunması fasiləsiz və sistemli bir prosesdir. Onun əsas məqsədi təhlükələrin vaxtında müəyyən edilməsi, risk səviyyəsinin qiymətləndirilməsi və qəbul edilə bilən həddə endirilməsi üçün zəruri tədbirlərin həyata keçirilməsidir. Müasir yanaşmaya görə risklərin idarə olunması müəssisənin strateji idarəetmə sisteminin ayrılmaz hissəsi hesab edilir. Ümumilikdə risklərin idarə olunması prosesi aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir: Risklərin müəyyən edilməsi İlk mərhələdə müəssisədə mövcud olan və ya yarana biləcək bütün təhlükə mənbələri müəyyən edilir. Bu zaman istehsal texnologiyası, istifadə olunan avadanlıqlar, xammal, enerji daşıyıcıları, iş şəraiti və insan amili nəzərə alınır. Risklərin müəyyən edilməsində aşağıdakı üsullardan istifadə olunur: • istehsalat sahələrinin yoxlanılması; • texniki sənədlərin təhlili; • əvvəlki qəza və insidentlərin araşdırılması; • işçilərlə müsahibələr; • ekspert qiymətləndirməsi. Risklərin təhlili Bu mərhələdə müəyyən edilmiş təhlükələrin baş vermə ehtimalı və mümkün nəticələri qiymətləndirilir. Təhlil nəticəsində risklərin prioritetliyi müəyyən olunur və daha yüksək risk yaradan amillər seçilir. Risklərin təhlili iki əsas istiqamətdə aparılır: • Keyfiyyət təhlili – risklərin yüksək, orta və aşağı səviyyələr üzrə qiymətləndirilməsi; • Kəmiyyət təhlili – statistik məlumatlar, ehtimal nəzəriyyəsi və riyazi modellər əsasında risk səviyyəsinin hesablanması. Risklərin qiymətləndirilməsi Qiymətləndirmə zamanı əldə olunan nəticələr müəssisədə qəbul edilmiş risk meyarları ilə müqayisə edilir. Məqbul hesab edilməyən risklər üçün əlavə idarəetmə tədbirləri hazırlanır. Bu mərhələdə geniş istifadə olunan vasitələrdən biri risk matrisidir. Risk matrisi hadisənin baş vermə ehtimalını onun nəticələrinin ağırlığı ilə müqayisə edərək risk səviyyəsini müəyyən etməyə imkan verir. Risklərin azaldılması Riskin tam aradan qaldırılması əksər hallarda mümkün olmadığından, əsas məqsəd onun qəbul edilə bilən səviyyəyə endirilməsidir. Bunun üçün aşağıdakı tədbirlər həyata keçirilə bilər: • təhlükəli texnologiyanın dəyişdirilməsi; • avtomatlaşdırmanın artırılması; • təhlükəsizlik sistemlərinin quraşdırılması; • fərdi mühafizə vasitələrinin tətbiqi; • işçilərin müntəzəm təlimi; • fövqəladə hallara hazırlıq planlarının hazırlanması. Monitorinq və təkmilləşdirmə Risklərin idarə olunması davamlı nəzarət tələb edir. Yeni texnologiyaların tətbiqi, istehsal şəraitinin dəyişməsi və qanunvericiliyin yenilənməsi risklərin yenidən qiymətləndirilməsini zəruri edir. Risklərin qiymətləndirilməsi üsulları Sənayedə risklərin qiymətləndirilməsi müxtəlif metodlardan istifadə edilməklə həyata keçirilir. Metod seçimi istehsalın xüsusiyyətindən, texnoloji prosesin mürəkkəbliyindən və mövcud təhlükələrin xarakterindən asılıdır. Ən geniş tətbiq olunan üsullar bunlardır: HAZOP (Hazard and Operability Study) HAZOP metodu texnoloji proseslərdə mümkün sapmaların sistemli şəkildə müəyyən edilməsinə xidmət edir. Bu metod əsasən neft emalı, kimya və qaz sənayesində tətbiq olunur. FMEA (Failure Mode and Effects Analysis) FMEA avadanlıqların və sistemlərin mümkün nasazlıqlarını, onların səbəblərini və nəticələrini əvvəlcədən müəyyən etməyə imkan verir. Metod xüsusilə maşınqayırma və avtomobil sənayesində geniş istifadə edilir. FTA (Fault Tree Analysis) Bu üsul müəyyən qəzanın baş verməsinə səbəb olan amillərin məntiqi əlaqələrini təhlil edir. Qəza ssenarilərinin modelləşdirilməsi üçün istifadə olunur. ETA (Event Tree Analysis) ETA metodu baş vermiş hadisədən sonrakı mümkün inkişaf ssenarilərini qiymətləndirir və fövqəladə halların nəticələrinin proqnozlaşdırılmasına imkan verir. Bow-Tie metodu Bow-Tie yanaşması təhlükənin yaranma səbəblərini və mümkün nəticələrini vahid sxemdə göstərərək profilaktik və qoruyucu tədbirlərin effektivliyini qiymətləndirməyə kömək edir. Beynəlxalq standartlar Sənayedə risklərin idarə olunması beynəlxalq standartlar əsasında təşkil edilir. Bu standartlar müəssisələrdə vahid idarəetmə sisteminin formalaşdırılmasına imkan verir. Ən geniş istifadə olunan standartlar aşağıdakılardır: ISO 31000 ISO 31000 təşkilatlarda risklərin idarə olunmasının ümumi prinsiplərini və metodologiyasını müəyyən edir. Standart risklərin müəyyən edilməsi, qiymətləndirilməsi, idarə olunması və monitorinqi üzrə ümumi yanaşma təqdim edir. ISO 45001 ISO 45001 iş sağlamlığı və əməyin mühafizəsi üzrə idarəetmə sistemini müəyyən edən beynəlxalq standartdır. Onun əsas məqsədi iş yerlərində xəsarətlərin və peşə xəstəliklərinin qarşısını almaqdır. ISO 14001 ISO 14001 ətraf mühitin idarə olunması sisteminə dair tələbləri müəyyən edir. Standart müəssisələrin ekoloji riskləri azaltmasına və təbii resurslardan daha səmərəli istifadə etməsinə kömək edir. ISO 9001 ISO 9001 keyfiyyətin idarə olunması sisteminə dair beynəlxalq standartdır. Risk əsaslı düşüncə prinsipi bu standartın əsas elementlərindən biri hesab olunur. Sənaye sahələrində risklərin idarə olunması Neft-qaz sənayesi Neft-qaz sənayesi yüksək riskli istehsal sahələrindən biri hesab olunur. Neft və qazın hasilatı, emalı, saxlanılması və nəqli zamanı partlayış, yanğın, zəhərli qaz sızması və texnoloji qəzalar baş verə bilər. Bu səbəbdən müəssisələrdə risklərin idarə olunması davamlı monitorinq, avtomatik idarəetmə sistemləri, qaz analizatorları və fövqəladə hallara hazırlıq planları vasitəsilə həyata keçirilir. Kimya sənayesi Kimya sənayesində istifadə olunan maddələrin əksəriyyəti zəhərli, korroziyaedici və ya partlayıcı xüsusiyyətə malikdir. Risklərin idarə olunması kimyəvi maddələrin təhlükəsiz saxlanılması, ventilyasiya sistemlərinin quraşdırılması, fərdi mühafizə vasitələrinin tətbiqi və təhlükəli tullantıların düzgün idarə edilməsini əhatə edir. Energetika sənayesi Elektrik stansiyalarında və enerji paylayıcı sistemlərdə elektrik cərəyanı, yüksək temperatur və təzyiq əsas təhlükə mənbələridir. Energetika müəssisələrində risklərin azaldılması üçün müntəzəm texniki baxışlar, avtomatik mühafizə sistemləri və qəza əleyhinə avadanlıqlardan istifadə olunur. Dağ-mədən sənayesi Dağ-mədən sənayesində uçqunlar, qaz partlayışları, tozlanma və ağır texnikanın istismarı ilə bağlı risklər üstünlük təşkil edir. Bu sahədə geoloji monitorinq, havalandırma sistemləri və daimi təhlükəsizlik nəzarəti risklərin idarə olunmasının əsas elementləridir. Metallurgiya sənayesi Metallurgiya müəssisələrində yüksək temperatur, ərimiş metal, mexaniki avadanlıqlar və zərərli qaz emissiyaları əsas təhlükə mənbələridir. Müasir metallurgiya müəssisələrində avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemləri və əməyin mühafizəsi tədbirləri risklərin minimuma endirilməsinə xidmət edir. Azərbaycanda sənayedə risklərin idarə olunması Azərbaycanda sənaye müəssisələrində risklərin idarə olunması əmək təhlükəsizliyi, sənaye təhlükəsizliyi və ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində qəbul edilmiş qanunvericilik aktları əsasında həyata keçirilir. Müəssisələrdə risklərin qiymətləndirilməsi və təhlükəsizlik tədbirlərinin planlaşdırılması dövlət nəzarəti və daxili idarəetmə mexanizmləri ilə təmin edilir. Ölkədə xüsusilə neft-qaz, energetika, kimya və dağ-mədən sənayesi müəssisələrində beynəlxalq idarəetmə sistemlərinin tətbiqi geniş yayılmışdır. Bir çox iri müəssisələr ISO 45001, ISO 14001 və ISO 9001 standartlarına uyğun inteqrasiya olunmuş idarəetmə sistemlərindən istifadə edir. Son illərdə rəqəmsal texnologiyaların, avtomatlaşdırılmış monitorinq sistemlərinin və informasiya texnologiyalarının tətbiqi nəticəsində risklərin əvvəlcədən proqnozlaşdırılması və operativ idarə olunması imkanları genişlənmişdir. Əhəmiyyəti Sənayedə risklərin idarə olunması aşağıdakı nəticələrin əldə edilməsinə kömək edir: • işçilərin həyat və sağlamlığının qorunması; • istehsalat qəzalarının sayının azalması; • avadanlıqların etibarlılığının artırılması; • iqtisadi itkilərin minimuma endirilməsi; • ekoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsi; • müəssisənin davamlı inkişafının dəstəklənməsi; • beynəlxalq standartlara uyğun fəaliyyətin təşkili. Risklərin effektiv idarə olunması həm müəssisələrin rəqabət qabiliyyətini artırır, həm də sənaye obyektlərinin təhlükəsiz və dayanıqlı fəaliyyətinə şərait yaradır. Ədəbiyyat • Aven, T. Risk Assessment and Risk Management. Springer, 2016. • Crowl, D. A., & Louvar, J. F. Chemical Process Safety: Fundamentals with Applications. Pearson, 2019. • Ericson, C. A. Hazard Analysis Techniques for System Safety. Wiley, 2015. • Hopkin, P. Fundamentals of Risk Management. Kogan Page, 2018. • Mannan, S. Lees' Loss Prevention in the Process Industries. Elsevier, 2012. • Rausand, M. Risk Assessment: Theory, Methods and Applications. Wiley, 2011. • ISO 31000:2018 Risk Management — Guidelines. International Organization for Standardization. • ISO 45001:2018 Occupational Health and Safety Management Systems. International Organization for Standardization. • ISO 14001:2015 Environmental Management Systems. International Organization for Standardization. • ISO 9001:2015 Quality Management Systems. International Organization for Standardization. İstinadlar 1. Aven, T. (2016). Risk Assessment and Risk Management. Springer, Cham. 2. Hopkin, P. (2018). Fundamentals of Risk Management: Understanding, Evaluating and Implementing Effective Risk Management. 5th Edition. Kogan Page, London. 3. Rausand, M. (2011). Risk Assessment: Theory, Methods and Applications. John Wiley & Sons, Hoboken. 4. Ericson, C. A. (2015). Hazard Analysis Techniques for System Safety. 2nd Edition. John Wiley & Sons. 5. Mannan, S. (Ed.). (2012). Lees' Loss Prevention in the Process Industries. 4th Edition. Elsevier, Oxford. 6. ISO. (2018). ISO 31000:2018 Risk Management — Guidelines. Geneva: International Organization for Standardization. 7. ISO. (2018). ISO 45001:2018 Occupational Health and Safety Management Systems — Requirements with Guidance for Use. Geneva. 8. ISO. (2015). ISO 14001:2015 Environmental Management Systems — Requirements with Guidance for Use. Geneva. 9. ISO. (2015). ISO 9001:2015 Quality Management Systems — Requirements. Geneva. 10. International Labour Organization (ILO). (2022). Safety and Health at the Heart of the Future of Work. Geneva. 11. European Agency for Safety and Health at Work (EU-OSHA). (2021). Occupational Safety and Health in Europe: State and Trends. Luxembourg. 12. United Nations Environment Programme (UNEP). (2021). Making Peace with Nature. Nairobi. 13. World Health Organization (WHO). (2021). Environmental Health Criteria. Geneva. 14. Frank, W. H. (2014). Industrial Safety and Risk Management. CRC Press. 15. Crowl, D. A., & Louvar, J. F. (2019). Chemical Process Safety: Fundamentals with Applications. 4th Edition. Pearson. Xarici keçidlər • ISO — Risk Management • International Labour Organization (ILO) • European Agency for Safety and Health at Work (EU-OSHA) • United Nations Environment Programme (UNEP)
https://az.wikipedia.org/wiki/S%C9%99nayed%C9%99_riskl%C9%99rin_idar%C9%99_olunmas%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/S%C9%99nayed%C9%99_riskl%C9%99rin_idar%C9%99_olunmas%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/S%C9%99nayed%C9%99_riskl%C9%99rin_idar%C9%99_olunmas%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/S%C9%99nayed%C9%99_riskl%C9%99rin_idar%C9%99_olunmas%C4%B1
Tarix : 7 avqust 2026
