Sənaye tullantıları sənaye müəssisələrinin istehsal və texnoloji fəaliyyəti nəticəsində yaranan və sonrakı istifadəyə, emala və ya zərərsizləşdirilməyə yönəldilən maddə və materiallardır. Onlar istehsal sahəsindən, istifadə olunan xammaldan və texnoloji proseslərdən asılı olaraq müxtəlif fiziki və kimyəvi xüsusiyyətlərə malik ola bilər. Sənaye tullantılarının tərkibində ağır metallar, neft məhsulları, kimyəvi birləşmələr və digər çirkləndiricilər ola bilər. Tullantıların düzgün idarə edilməməsi torpaq, su və atmosferin çirklənməsinə səbəb ola bilər. Təsnifatı Sənaye tullantıları yaranma mənbəyinə, fiziki vəziyyətinə, kimyəvi tərkibinə və təhlükəlilik xüsusiyyətlərinə görə müxtəlif qruplara bölünür. Fiziki vəziyyətinə görə onlar əsasən bərk, maye və qaz halında olur. Bərk tullantılar Bərk sənaye tullantılarına metal qalıqları, şlak, kül, plastik materiallar, tikinti qalıqları və digər bərk materiallar daxildir. Maye tullantılar Maye tullantılara istehsalat çirkab suları, neft məhsulları ilə çirklənmiş mayelər, turşular, qələvilər və müxtəlif texnoloji məhlullar aid edilir. Qaz halında tullantılar Sənaye prosesləri nəticəsində atmosferə karbon dioksid, karbon monoksid, kükürd dioksid, azot oksidləri, uçucu üzvi birləşmələr və toz hissəcikləri daxil ola bilər. Təhlükəli tullantılar sırasında ağır metallar, radioaktiv maddələr, pestisid qalıqları və toksik kimyəvi birləşmələr xüsusi risk yaradan maddələr kimi göstərilir. Sənaye sahələri üzrə tullantılar Dağ-mədən sənayesi Dağ-mədən işləri zamanı örtük süxurları, tullantı süxurlar, filiz emalı qalıqları və flotasiya tullantıları yaranır. Bu tullantıların tərkibində qurğuşun, civə, kadmium və arsen kimi ağır metallar ola bilər. Metallurgiya sənayesi Metallurgiya müəssisələrində yaranan tullantılara yüksək soba şlakları, poladəritmə qalıqları, metal tozları və oksidlər daxildir. Şlakların bir hissəsi sement istehsalı, yol tikintisi və digər sahələrdə ikinci xammal kimi istifadə edilə bilər. Neft-qaz sənayesi Neft-qaz sənayesində qazma şlamları, istifadə olunmuş qazma məhlulları, neft çöküntüləri və neftlə çirklənmiş torpaq yarana bilər. Neft mənşəli tullantılar torpağın xüsusiyyətlərinə və su ehtiyatlarına təsir göstərə bilər. Kimya sənayesi Kimya sənayesində turşular, qələvilər, üzvi həlledicilər, katalizator qalıqları, pestisidlər və digər kimyəvi maddələrdən ibarət tullantılar yaranır. Bu tullantıların bir hissəsi toksik və davamlı xüsusiyyətlərə malik ola bilər. Ətraf mühitə təsiri Sənaye tullantılarının ətraf mühitə təsiri onların miqdarından, tərkibindən və saxlanma şəraitindən asılıdır. Əsas təsir istiqamətlərinə torpaq və su ehtiyatlarının çirklənməsi, atmosferə çirkləndirici maddələrin atılması və ekosistemlərə təsir daxildir. Torpaq çirklənməsi Tullantıların nəzarətsiz şəkildə torpağa yerləşdirilməsi torpağın fiziki, kimyəvi və bioloji xüsusiyyətlərini dəyişə bilər. Ağır metallar, neft məhsulları, fenollar və digər kimyəvi maddələr torpağın çirklənməsində rol oynayır. Belə çirklənmənin nəticələri arasında torpağın münbitliyinin azalması, mikroorqanizmlərin fəaliyyətinin zəifləməsi, kənd təsərrüfatı məhsullarının keyfiyyətinin aşağı düşməsi və ekosistemlərdə dəyişikliklər göstərilir. Su ehtiyatlarına təsiri Sənaye tullantıları çayların, göllərin, su anbarlarının və yeraltı suların çirklənmə mənbələrindən biri hesab olunur. Sənaye çirkab sularında neft məhsulları, ağır metallar, azot və fosfor birləşmələri, turşular və qələvilər ola bilər. Çirkab suların təmizlənmədən su hövzələrinə axıdılması suda həll olmuş oksigenin azalmasına, su canlılarına təsirə və su ekosistemlərinin bioloji müxtəlifliyinin azalmasına səbəb ola bilər. Azot və fosfor birləşmələrinin çoxalması isə evtrofikasiya prosesinə gətirib çıxara bilər. Atmosferin çirklənməsi Energetika, metallurgiya, kimya və neft sənayesi atmosferə müxtəlif qazlar və hissəciklər buraxa bilər. Sənaye mənşəli çirkləndiricilər arasında karbon dioksid, karbon monoksid, kükürd dioksid, azot oksidləri, metan, uçucu üzvi birləşmələr və toz hissəcikləri göstərilir. Kükürd və azot oksidləri atmosferdə gedən kimyəvi proseslər nəticəsində turşulu yağıntıların yaranmasına təsir göstərə bilər. İqlim dəyişmələri ilə əlaqəsi Sənaye və enerji istehsalı zamanı yaranan istixana qazları atmosferdəki qazların tərkibinə təsir göstərir. Karbon dioksid emissiyalarının artması qlobal iqlim sistemində baş verən dəyişikliklərlə əlaqələndirilir. İnsan sağlamlığına təsiri Sənaye mənşəli çirkləndiricilərə məruz qalma insan sağlamlığı üçün müxtəlif risklər yarada bilər. Toz hissəcikləri, kükürd dioksid və azot oksidləri tənəffüs sisteminə təsir göstərə bilər. Ağır metallar, o cümlədən civə və qurğuşun, insan orqanizminə daxil olduqda müxtəlif orqan və sistemlərə mənfi təsir göstərə bilər. Bəzi sənaye mənşəli maddələr, məsələn asbest və benzol, uzunmüddətli məruzqalma zamanı kanserogen risklərlə əlaqələndirilir. Sənaye tullantılarının idarə olunması Sənaye tullantılarının idarə olunması onların yaranmasının azaldılması, toplanması, daşınması, emalı, təkrar istifadəsi və təhlükəsiz şəkildə zərərsizləşdirilməsini əhatə edir. Tullantıların azaldılması Tullantıların idarə edilməsində əsas yanaşmalardan biri onların yaranma həcminin istehsal prosesinin özündə azaldılmasıdır. Bunun üçün xammaldan səmərəli istifadə, müasir texnologiyaların tətbiqi və enerji itkilərinin azaldılması kimi tədbirlərdən istifadə edilir. Təkrar istifadə Təkrar istifadə tullantıların yenidən istehsal və digər fəaliyyət sahələrində istifadəsini nəzərdə tutur. Sənaye qablaşdırmalarının, metal konstruksiyaların və bəzi taxta materialların yenidən istifadəsi buna nümunədir. Təkrar emal Təkrar emal tullantıların emal edilərək ikinci xammala çevrilməsidir. Metal, şüşə, plastik, kağız və bəzi tikinti materialları təkrar emal edilə bilər. Müasir yanaşmalar Sənaye tullantılarının idarə edilməsində dairəvi iqtisadiyyat, sənaye simbiozu və rəqəmsal texnologiyalardan istifadə kimi yanaşmalar tətbiq olunur. Dairəvi iqtisadiyyat Dairəvi iqtisadiyyat resursların mümkün qədər uzun müddət iqtisadi dövriyyədə saxlanmasına və tullantıların minimuma endirilməsinə yönəlmiş yanaşmadır. Bu modeldə təkrar istifadə, təkrar emal, məhsulların uzunömürlülüyünün artırılması və resurs səmərəliliyi əsas istiqamətlərdəndir. Sənaye simbiozu Sənaye simbiozu müxtəlif müəssisələr arasında resurs və tullantı mübadiləsinə əsaslanır. Bu zaman bir müəssisədə yaranan material və ya tullantı digər müəssisədə xammal kimi istifadə edilə bilər. Rəqəmsal texnologiyalar Sənaye tullantılarının idarə edilməsində Coğrafi İnformasiya Sistemləri, uzaqdan zondlama, süni intellekt, Əşyaların İnterneti və rəqəmsal izləmə sistemlərindən istifadə edilə bilər. Bu texnologiyalar tullantı sahələrinin monitorinqi, çeşidlənməsi və daşınmasına nəzarət imkanlarını genişləndirir. Beynəlxalq hüquqi çərçivə Sənaye və təhlükəli tullantıların idarə olunması ilə bağlı beynəlxalq səviyyədə müxtəlif konvensiyalar və standartlar qəbul edilmişdir. Bazel Konvensiyası Bazel Konvensiyası təhlükəli tullantıların transsərhəd daşınmasına və onların utilizasiyasına nəzarət edən beynəlxalq sənəddir. Konvensiya 1989-cu ildə qəbul edilmişdir. Stokholm Konvensiyası Stokholm Konvensiyası davamlı üzvi çirkləndiricilərlə bağlı beynəlxalq sənəddir. 2001-ci ildə qəbul edilmiş konvensiya bu maddələrin istifadəsinin və yayılmasının məhdudlaşdırılmasına yönəlib. Minamata Konvensiyası Minamata Konvensiyası civənin insan sağlamlığına və ətraf mühitə təsirlərinin azaldılmasına yönəlmiş beynəlxalq sənəddir. ISO standartları Sənaye müəssisələrində ekoloji idarəetmə sistemlərinin qurulması üçün ISO 14001 standartından istifadə olunur. ISO 14040 isə həyat dövrünün qiymətləndirilməsi ilə bağlı prinsipləri və çərçivəni müəyyən edir. Azərbaycanda Azərbaycanda sənaye tullantılarının əsas mənbələri arasında neft-qaz, kimya, energetika, metallurgiya, tikinti materialları və dağ-mədən sənayesi göstərilir. Ölkədə sənaye tullantılarının idarə olunması ilə bağlı məsələlərə neftlə çirklənmiş ərazilərin bərpası, qazma tullantılarının idarə olunması və sənaye ərazilərində ekoloji monitorinq daxildir. Sənəddə sənaye tullantılarının idarə olunması ilə əlaqədar Azərbaycan Respublikasının “Ətraf mühitin mühafizəsi haqqında”, “İstehsalat və məişət tullantıları haqqında” və “Ekoloji təhlükəsizlik haqqında” qanunları göstərilir. İstinadlar • United Nations Environment Programme (UNEP). Global Waste Management Outlook 2024. • World Bank. What a Waste 2.0: A Global Snapshot of Solid Waste Management to 2050. 2018. • OECD. Waste Management and Circular Economy. • European Environment Agency. Waste Prevention in Europe. 2023. • World Health Organization. Air Pollution and Health. • Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Climate Change Assessment Reports. • International Agency for Research on Cancer. IARC Monographs. • Ellen MacArthur Foundation. Towards the Circular Economy. • Basel Convention Secretariat. Convention on the Control of Transboundary Movements of Hazardous Wastes and Their Disposal. 1989. • Stockholm Convention Secretariat. Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants. 2001. • Minamata Convention Secretariat. Minamata Convention on Mercury. 2013. • ISO 14001:2015. Environmental Management Systems — Requirements with Guidance for Use. • ISO 14040:2006. Environmental Management — Life Cycle Assessment — Principles and Framework. • Azərbaycan Respublikasının “İstehsalat və məişət tullantıları haqqında” Qanunu. • Azərbaycan Respublikasının “Ətraf mühitin mühafizəsi haqqında” Qanunu. • Azərbaycan Respublikasının “Ekoloji təhlükəsizlik haqqında” Qanunu.
https://az.wikipedia.org/wiki/S%C9%99naye_tullant%C4%B1lar%C4%B1n%C4%B1n_idar%C9%99_olunmas%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/S%C9%99naye_tullant%C4%B1lar%C4%B1n%C4%B1n_idar%C9%99_olunmas%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/S%C9%99naye_tullant%C4%B1lar%C4%B1n%C4%B1n_idar%C9%99_olunmas%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/S%C9%99naye_tullant%C4%B1lar%C4%B1n%C4%B1n_idar%C9%99_olunmas%C4%B1
Tarix : 2 sentyabr 2026
