Sənaye tullantıları müasir iqtisadi inkişaf prosesində yaranan əsas ekoloji problemlərdən biridir. Sənaye müəssisələrinin fəaliyyətinin genişlənməsi, istehsal həcmlərinin artması və təbii ehtiyatlardan intensiv istifadə nəticəsində müxtəlif tərkibli tullantıların miqdarı əhəmiyyətli dərəcədə çoxalmışdır. Sənaye tullantıları istehsal, emal, energetika, dağ-mədən, metallurgiya, kimya, neft-qaz və digər sahələrdə texnoloji proseslərin nəticəsində yaranan bərk, maye və qaz halında olan maddələrdən ibarətdir. Sənaye tullantılarının əsas xüsusiyyəti onların tərkibində ətraf mühit və insan sağlamlığı üçün təhlükəli komponentlərin ola bilməsidir. Ağır metallar, neft məhsulları, toksik kimyəvi birləşmələr, qaz emissiyaları və digər çirkləndiricilər düzgün idarə edilmədikdə torpaq, su və atmosfer sistemlərində uzunmüddətli dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Buna görə də sənaye tullantılarının idarə olunması müasir ekoloji siyasətin əsas istiqamətlərindən biri hesab olunur . XX əsrin ikinci yarısından başlayaraq sənaye tullantılarının yaratdığı problemlər beynəlxalq səviyyədə diqqət mərkəzinə gətirilmişdir. Ətraf mühitin qorunması, tullantıların azaldılması, təkrar emalın inkişaf etdirilməsi və resurslardan səmərəli istifadə məqsədilə müxtəlif beynəlxalq konvensiyalar və standartlar qəbul edilmişdir. Hazırda tullantıların idarə olunmasında əsas məqsəd yalnız onların zərərsizləşdirilməsi deyil, eyni zamanda tullantıların iqtisadi resursa çevrilməsi və dairəvi iqtisadiyyat prinsiplərinin tətbiqidir . 1. Sənaye tullantılarının anlayışı və təsnifatı Sənaye tullantıları sənaye müəssisələrində xammalın emalı, məhsul istehsalı və texnoloji əməliyyatlar zamanı yaranan əlavə məhsullar və istifadə olunmayan materiallardır. Bu tullantılar yaranma mənbəyinə, fiziki vəziyyətinə, kimyəvi tərkibinə və təhlükəlilik dərəcəsinə görə təsnif edilir. Fiziki vəziyyətinə görə sənaye tullantıları üç əsas qrupa bölünür: Bərk tullantılar – istehsalat proseslərində yaranan metal qalıqları, şlaklar, kül, plastik materiallar, tikinti qalıqları və digər bərk materiallardan ibarətdir. Maye tullantılar – istehsalat çirkab suları, neft məhsulları ilə çirklənmiş mayelər, turşular, qələvilər və müxtəlif texnoloji məhlullardır. Qaz halında tullantılar – sənaye müəssisələrinin atmosferə buraxdığı karbon qazı (CO₂), karbon monoksid (CO), kükürd dioksid (SO₂), azot oksidləri (NOₓ), uçucu üzvi birləşmələr və toz hissəcikləridir. Təhlükəlilik səviyyəsinə görə sənaye tullantıları yüksək təhlükəli, təhlükəli, orta təhlükəli və aşağı təhlükəli qruplara ayrılır. Xüsusilə ağır metallar, radioaktiv maddələr, pestisid qalıqları və toksik kimyəvi birləşmələr insan sağlamlığı və ekosistemlər üçün böyük risk yaradır . 2. Əsas sənaye sahələrində yaranan tullantılar 2.1. Dağ-mədən sənayesi tullantıları Dağ-mədən sənayesi dünya üzrə ən böyük tullantı yaradan sahələrdən biridir. Faydalı qazıntıların çıxarılması və zənginləşdirilməsi zamanı böyük həcmdə örtük süxurları, tullantı süxurlar, filiz emalı qalıqları və flotasiya tullantıları yaranır. Bu tullantıların tərkibində qurğuşun, civə, kadmium, arsen və digər ağır metallar ola bilər. Onların torpağa və su ehtiyatlarına daxil olması ekoloji tarazlığın pozulmasına səbəb olur. Xüsusilə mədən tullantılarının uzun müddət açıq sahələrdə saxlanması külək və yağış vasitəsilə çirkləndiricilərin yayılmasına şərait yaradır. 2.2. Metallurgiya sənayesi tullantıları Metallurgiya müəssisələrində əsas tullantılar yüksək soba şlakları, poladəritmə qalıqları, metal tozları və oksidlərdir. Metallurgiya prosesləri yüksək enerji sərfi və böyük həcmdə tullantı yaranması ilə xarakterizə olunur. Müasir texnologiyalarda metallurgiya tullantılarının bir hissəsi ikinci xammal kimi istifadə edilir. Məsələn, şlaklardan sement istehsalında, yol tikintisində və digər tikinti materiallarının hazırlanmasında istifadə olunur. Bu yanaşma həm tullantıların həcmini azaldır, həm də təbii resurslardan istifadəyə qənaət edir. 2.3. Neft-qaz sənayesi tullantıları Neft və qaz sənayesi sənaye tullantılarının əsas mənbələrindən biridir. Qazma işləri zamanı qazma şlamları, istifadə olunmuş qazma məhlulları, neft çöküntüləri və neftlə çirklənmiş torpaq yaranır. Neft məhsulları torpağın strukturunu dəyişdirir, bitki örtüyünə mənfi təsir göstərir və yeraltı suların çirklənməsinə səbəb ola bilər. Buna görə neft-qaz tullantılarının idarə olunmasında xüsusi təmizləmə və bərpa texnologiyalarından istifadə olunur . 2.4. Kimya sənayesi tullantıları Kimya sənayesində yaranan tullantılar yüksək təhlükəlilik səviyyəsinə malik ola bilər. Bu sahədə turşular, qələvilər, üzvi həlledicilər, katalizator qalıqları, pestisidlər və müxtəlif sintetik maddələr yaranır. Kimyəvi tullantıların xüsusiyyəti onların toksikliyi, davamlılığı və canlı orqanizmlərdə toplanma qabiliyyətidir. Buna görə belə tullantılar xüsusi nəzarət altında saxlanmalı və müvafiq texnologiyalarla zərərsizləşdirilməlidir. 3. Sənaye tullantılarının ətraf mühitə təsiri Sənaye tullantılarının düzgün idarə olunmaması ətraf mühitin əsas komponentlərinə – torpaq, su, atmosfer və canlı aləmə mənfi təsir göstərir. Təsirin səviyyəsi tullantının miqdarından, kimyəvi tərkibindən və saxlanma şəraitindən asılıdır. Xüsusilə təhlükəli sənaye tullantıları uzun müddət ekosistemlərdə qalaraq ciddi ekoloji problemlər yarada bilər . 3.1. Torpaq çirklənməsi Sənaye tullantılarının torpağa nəzarətsiz yerləşdirilməsi torpaq örtüyünün fiziki, kimyəvi və bioloji xüsusiyyətlərini dəyişdirir. Torpaq çirklənməsində əsas rol oynayan maddələrə ağır metallar, neft məhsulları, fenollar, pestisid qalıqları və müxtəlif kimyəvi birləşmələr daxildir. Ağır metallar torpaqda uzun müddət qala bilər və bitkilər tərəfindən mənimsənilərək qida zəncirinə daxil olur. Qurğuşun, civə, kadmium və arsen kimi elementlər canlı orqanizmlər üçün yüksək toksik təsirə malikdir. Torpaq çirklənməsinin əsas nəticələri: • torpağın münbitliyinin azalması; • mikroorqanizmlərin fəaliyyətinin zəifləməsi; • kənd təsərrüfatı məhsullarının keyfiyyətinin aşağı düşməsi; • bitki örtüyünün məhv olması; • ekosistem tarazlığının pozulması. Xüsusilə mədən və neft sənayesinin tullantıları torpaq ekosistemləri üçün əsas təhlükə mənbələrindən hesab olunur. 3.2. Su ehtiyatlarına təsiri Sənaye tullantıları çayların, göllərin, su anbarlarının və yeraltı suların çirklənməsinə səbəb olan əsas amillərdən biridir. Bir çox sənaye müəssisələrinin fəaliyyətində yaranan çirkab suların tərkibində neft məhsulları, ağır metallar, azot və fosfor birləşmələri, turşular və qələvilər olur. Sənaye çirkab sularının təmizlənmədən su hövzələrinə axıdılması aşağıdakı problemlərə səbəb ola bilər: • suda həll olmuş oksigenin azalması; • su canlılarının məhv olması; • içməli su ehtiyatlarının çirklənməsi; • su ekosistemlərinin bioloji müxtəlifliyinin azalması. Azot və fosfor birləşmələrinin su hövzələrinə daxil olması nəticəsində evtrofikasiya prosesi baş verir. Bu proses zamanı yosunların həddindən artıq inkişafı suda oksigen çatışmazlığı yaradır və su canlılarının həyatına mənfi təsir edir. 3.3. Atmosfer havasının çirklənməsi Sənaye müəssisələri atmosferə müxtəlif qaz və hissəciklər buraxır. Energetika, metallurgiya, kimya və neft sənayesi atmosfer çirklənməsinin əsas mənbələrindəndir. Əsas sənaye mənşəli atmosfer çirkləndiriciləri: • karbon dioksid (CO₂); • karbon monoksid (CO); • kükürd dioksid (SO₂); • azot oksidləri (NOₓ); • metan (CH₄); • uçucu üzvi birləşmələr; • toz hissəcikləri (PM₁₀ və PM₂.₅). Bu maddələr həm insan sağlamlığına, həm də qlobal iqlim proseslərinə təsir göstərir. Kükürd və azot oksidləri atmosferdə kimyəvi reaksiyalara daxil olaraq turşulu yağışların yaranmasına səbəb olur. Turşulu yağışlar meşələrə, su hövzələrinə və tarixi tikililərə zərər verə bilər. 3.4. İqlim dəyişmələrinə təsiri Sənaye fəaliyyətindən yaranan istixana qazları qlobal iqlim dəyişmələrinin əsas səbəblərindən biridir. Xüsusilə enerji istehsalı və yanacaq istifadəsi nəticəsində atmosferə böyük həcmdə karbon qazı buraxılır. İstixana qazlarının artması aşağıdakı nəticələrə səbəb olur: • qlobal temperaturun yüksəlməsi; • buzlaqların əriməsi; • dəniz səviyyəsinin qalxması; • ekstremal hava hadisələrinin artması. Bu səbəbdən müasir sənaye siyasətində karbon emissiyalarının azaldılması əsas məqsədlərdən biri hesab olunur . Sənaye tullantılarının insan sağlamlığına təsiri - Sənaye tullantılarının yaratdığı çirklənmə insan sağlamlığı üçün müxtəlif risklər yaradır. Təsir forması tullantının növündən və insanın məruz qalma müddətindən asılıdır. Atmosfer çirkləndiriciləri tənəffüs sistemi xəstəliklərinin yaranmasına və ya inkişafına səbəb ola bilər. Toz hissəcikləri, kükürd dioksid və azot oksidləri bronxial astma, xroniki bronxit və digər ağciyər xəstəliklərinin riskini artırır. Ağır metallar insan orqanizminə daxil olduqda sinir sisteminə, böyrəklərə və digər orqanlara mənfi təsir göstərə bilər. Civə və qurğuşun xüsusilə təhlükəli maddələr hesab olunur. Bəzi sənaye mənşəli maddələr kanserogen xüsusiyyətlərə malikdir. Asbest, benzol və bəzi xrom birləşmələri uzunmüddətli təsir zamanı xərçəng riskini artıra bilər . Sənaye tullantılarının idarə olunması - Sənaye tullantılarının idarə olunması tullantıların yaranmasının qarşısının alınması, toplanması, daşınması, emalı, təkrar istifadəsi və təhlükəsiz utilizasiyasını əhatə edən kompleks prosesdir. Müasir tullantı idarəetmə sistemi aşağıdakı əsas prinsiplərə əsaslanır: 5.1. Tullantıların yaranmasının qarşısının alınması Ən səmərəli yanaşma tullantı yaranmadan əvvəl onun miqdarının azaldılmasıdır. Bunun üçün: • xammaldan səmərəli istifadə; • müasir texnologiyaların tətbiqi; • enerji itkilərinin azaldılması; • ekoloji təmiz istehsal üsullarının seçilməsi vacibdir. 5.2. Təkrar istifadə Təkrar istifadə tullantıların iqtisadi dövriyyədə saxlanılmasına imkan verir. Məsələn: • sənaye qablaşdırmalarının yenidən istifadəsi; • metal konstruksiyaların bərpası; • taxta materialların təkrar tətbiqi. 5.3. Təkrar emal Təkrar emal tullantıların ikinci xammala çevrilməsi prosesidir. Ən çox təkrar emal olunan sənaye tullantıları: • metal; • şüşə; • plastik; • kağız; • tikinti materiallarıdır. Metal tullantılarının təkrar emalı ilkin xammaldan istehsalla müqayisədə daha az enerji sərf edir və təbii ehtiyatların qorunmasına kömək edir. 6. Müasir yanaşmalar və texnologiyalar Müasir dövrdə sənaye tullantılarının idarə olunmasında əsas məqsəd yalnız tullantıların zərərsizləşdirilməsi deyil, onların mümkün qədər iqtisadi dövriyyəyə qaytarılmasıdır. Bu istiqamətdə dairəvi iqtisadiyyat, yaşıl istehsal və tullantısız texnologiyalar mühüm əhəmiyyət daşıyır. 6.1. Dairəvi iqtisadiyyat modeli Dairəvi iqtisadiyyat (Circular Economy) ənənəvi “istehsal et – istifadə et – tullantıya çevir” modelindən fərqli olaraq resursların mümkün qədər uzun müddət dövriyyədə saxlanılmasını nəzərdə tutur. Bu modelin əsas prinsipləri: • tullantıların yaranmasının minimuma endirilməsi; • məhsulların uzunömürlülüyünün artırılması; • təkrar istifadə imkanlarının genişləndirilməsi; • ikinci xammal bazarının inkişaf etdirilməsi; • enerji və resurs səmərəliliyinin yüksəldilməsi. Dairəvi iqtisadiyyat sənaye müəssisələrinə həm ekoloji yükü azaltmağa, həm də iqtisadi səmərəliliyi artırmağa imkan verir . 6.2. Sənaye simbiozu Sənaye simbiozu müxtəlif müəssisələr arasında tullantı və resurs mübadiləsinə əsaslanan yanaşmadır. Bu zaman bir müəssisənin tullantısı digər müəssisə üçün xammal kimi istifadə olunur. Nümunələr: • metallurgiya şlaklarının sement istehsalında istifadəsi; • istilik elektrik stansiyalarında yaranan külün tikinti materiallarına əlavə edilməsi; • qida sənayesi tullantılarından bioqaz alınması. Bu yanaşma tullantıların həcmini azaldır və təbii resurslardan istifadəyə qənaət edir. 6.3. Rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi İnformasiya texnologiyalarının inkişafı sənaye tullantılarının idarə olunmasında yeni imkanlar yaratmışdır. Əsas texnologiyalar: • Coğrafi İnformasiya Sistemləri (GIS) – tullantı sahələrinin xəritələşdirilməsi və monitorinqi; • Uzaqdan zondlama – tullantı poliqonlarının və çirklənmiş ərazilərin müşahidəsi; • Süni intellekt – tullantıların avtomatik çeşidlənməsi; • Əşyaların İnterneti (IoT) – tullantı konteynerlərinin vəziyyətinin izlənməsi; • Rəqəmsal izləmə sistemləri – təhlükəli tullantıların daşınmasına nəzarət. Bu texnologiyalar idarəetmə proseslərinin səmərəliliyini artırır və ekoloji riskləri azaltmağa kömək edir. 7. Beynəlxalq hüquqi çərçivə Sənaye tullantılarının idarə olunması beynəlxalq səviyyədə bir sıra konvensiya, standart və proqramlarla tənzimlənir. 7.1. Bazel Konvensiyası Təhlükəli tullantıların transsərhəd daşınmasına və onların utilizasiyasına nəzarət haqqında Bazel Konvensiyası 1989-cu ildə qəbul edilmişdir. Konvensiyanın əsas məqsədləri: • təhlükəli tullantıların yaranmasının azaldılması; • onların təhlükəsiz idarə olunması; • dövlətlərarası daşınmasına nəzarət; • inkişaf etməkdə olan ölkələrin təhlükəli tullantıların qəbul məkanına çevrilməsinin qarşısının alınmasıdır . 7.2. Stokholm Konvensiyası 2001-ci ildə qəbul edilmiş Stokholm Konvensiyası davamlı üzvi çirkləndiricilərin (POP) istifadəsinin məhdudlaşdırılmasına yönəlmişdir. Bu qrupa daxil olan maddələr: • polixlorlu bifenillər (PCB); • dioksinlər; • furanlar; • bəzi pestisidlərdir. Bu maddələr uzun müddət təbiətdə qalaraq canlı orqanizmlərdə toplana bilər. 7.3. Minamata Konvensiyası Minamata Konvensiyası civənin ətraf mühitə təsirlərinin azaldılmasına yönəlmiş beynəlxalq sənəddir. Əsas məqsədləri: • civə emissiyalarının azaldılması; • civə tərkibli məhsulların məhdudlaşdırılması; • civə tullantılarının təhlükəsiz idarə olunmasıdır. 7.4. ISO standartları Sənaye müəssisələrində ekoloji idarəetmənin tətbiqi üçün beynəlxalq standartlardan istifadə olunur. ISO 14001 – ekoloji idarəetmə sistemlərinin yaradılması və tətbiqini müəyyən edir. Bu standart müəssisələrə: • ekoloji riskləri qiymətləndirməyə; • tullantıları azaltmağa; • qanunvericilik tələblərinə uyğun fəaliyyət göstərməyə imkan verir. ISO 14040 – məhsulun həyat dövrünün qiymətləndirilməsi metodologiyasını müəyyən edir və istehsal prosesinin bütün mərhələlərində ətraf mühitə təsirin öyrənilməsinə imkan yaradır. 8. Azərbaycanda sənaye tullantılarının idarə olunması Azərbaycanda sənaye tullantılarının əsas mənbələri neft-qaz sənayesi, kimya sənayesi, energetika, metallurgiya, tikinti materialları istehsalı və dağ-mədən sahələridir. Ölkənin sənaye tarixində neft hasilatı ilə bağlı yaranan tullantılar xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Neftlə çirklənmiş torpaqların bərpası, qazma tullantılarının idarə olunması və sənaye ərazilərində ekoloji monitorinq əsas istiqamətlərdəndir. Sənaye tullantılarının idarə olunması aşağıdakı hüquqi sənədlərlə tənzimlənir: • “Ətraf mühitin mühafizəsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu; • “İstehsalat və məişət tullantıları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu; • “Ekoloji təhlükəsizlik haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu. Azərbaycanda tullantıların idarə olunmasında əsas məqsədlər: • tullantıların uçotunun aparılması; • təhlükəli tullantıların nəzarətli saxlanması; • təkrar emal imkanlarının artırılması; • ekoloji monitorinq sistemlərinin inkişaf etdirilməsi; • müasir təmiz texnologiyaların tətbiqidir. Gələcək inkişaf istiqamətləri sırasında yaşıl iqtisadiyyat, karbon emissiyalarının azaldılması, sənaye simbiozunun inkişafı və tullantısız istehsal texnologiyalarının tətbiqi xüsusi yer tutur. Ədəbiyyat 1. UNEP. Global Waste Management Outlook. United Nations Environment Programme, Nairobi, 2024. 2. World Bank. What a Waste 2.0: A Global Snapshot of Solid Waste Management to 2050. Washington, DC, 2018. 3. OECD. Waste Management and Circular Economy. OECD Publishing, Paris. 4. European Environment Agency. Waste Prevention in Europe. Copenhagen, 2023. 5. World Health Organization. Air Pollution and Health. Geneva: WHO. 6. IPCC. Climate Change Assessment Reports. Intergovernmental Panel on Climate Change. 7. International Agency for Research on Cancer (IARC). Agents Classified by the IARC Monographs. 8. Ellen MacArthur Foundation. Towards the Circular Economy. 9. Basel Convention Secretariat. Convention on the Control of Transboundary Movements of Hazardous Wastes and Their Disposal. Geneva, 1989. 10. Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants. United Nations, 2001. 11. Minamata Convention on Mercury. United Nations Environment Programme, 2013. 12. ISO 14001:2015. Environmental Management Systems — Requirements with Guidance for Use. 13. ISO 14040:2006. Environmental Management — Life Cycle Assessment — Principles and Framework. 14. Azərbaycan Respublikasının “İstehsalat və məişət tullantıları haqqında” Qanunu. 15. Azərbaycan Respublikasının Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi. Ətraf mühit üzrə hesabatlar. İstinadlar 1. Azərbaycan Respublikasının “İstehsalat və məişət tullantıları haqqında” Qanunu. Bakı, Azərbaycan Respublikası Qanunvericilik Toplusu. 2. Azərbaycan Respublikasının “Ətraf mühitin mühafizəsi haqqında” Qanunu. Bakı. 3. Azərbaycan Respublikasının “Ekoloji təhlükəsizlik haqqında” Qanunu. Bakı. 4. Azərbaycan Respublikasının Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi. Ətraf mühitin vəziyyəti haqqında milli məruzələr. Bakı. 5. Hacıyev, R.M., Məmmədov, A.H. Ətraf mühitin mühafizəsi və ekoloji təhlükəsizlik məsələləri. Bakı: Elm, 2018. 6. Əliyev, C.Ə. Tullantıların idarə olunması və təkrar emal texnologiyaları. Bakı, 2020. 7. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi. Ətraf mühit statistikası məcmuəsi. Bakı. 8. Məmmədov, Q.Ş., Xəlilov, M.Y. Ekologiya, ətraf mühit və insan. Bakı: Elm, 2004. Xarici istinadlar 1. United Nations Environment Programme (UNEP). Global Waste Management Outlook 2024. Nairobi: UNEP, 2024. 2. United Nations Environment Programme (UNEP). Global Environment Outlook – GEO-6: Healthy Planet, Healthy People. Cambridge University Press, 2019. 3. World Bank. What a Waste 2.0: A Global Snapshot of Solid Waste Management to 2050. Washington, DC: World Bank, 2018. 4. OECD. Waste Management and Circular Economy: Policy Approaches and Practices. Paris: OECD Publishing. 5. European Environment Agency (EEA). Waste Prevention in Europe – Policies, Status and Trends. Copenhagen: EEA, 2023. 6. European Commission. Directive 2008/98/EC on Waste (Waste Framework Directive). Brussels: European Union. 7. Basel Convention Secretariat. Convention on the Control of Transboundary Movements of Hazardous Wastes and Their Disposal. Geneva, 1989. 8. Stockholm Convention Secretariat. Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants. United Nations Environment Programme, Geneva, 2001. 9. Rotterdam Convention Secretariat. Rotterdam Convention on the Prior Informed Consent Procedure for Certain Hazardous Chemicals and Pesticides in International Trade. UNEP/FAO, 1998. 10. Minamata Convention Secretariat. Minamata Convention on Mercury. United Nations Environment Programme, Geneva, 2013. 11. International Organization for Standardization (ISO). ISO 14001:2015 Environmental Management Systems — Requirements with Guidance for Use. Geneva: ISO, 2015. 12. International Organization for Standardization (ISO). ISO 14040:2006 Environmental Management — Life Cycle Assessment — Principles and Framework. Geneva: ISO, 2006. 13. Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Climate Change 2023: Synthesis Report. Geneva: IPCC, 2023. 14. World Health Organization (WHO). Ambient (Outdoor) Air Pollution and Health. Geneva: WHO. 15. International Agency for Research on Cancer (IARC). IARC Monographs on the Identification of Carcinogenic Hazards to Humans. Lyon: WHO/IARC. 16. Ellen MacArthur Foundation. Completing the Picture: How the Circular Economy Tackles Climate Change. Cowes, UK, 2019. 17. Kaza, S., Yao, L., Bhada-Tata, P., Van Woerden, F. What a Waste 2.0: A Global Snapshot of Solid Waste Management to 2050. World Bank Group, Washington DC, 2018
https://az.wikipedia.org/wiki/S%C9%99nay%C9%99_Tullant%C4%B1lar%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/S%C9%99nay%C9%99_Tullant%C4%B1lar%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/S%C9%99nay%C9%99_Tullant%C4%B1lar%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/S%C9%99nay%C9%99_Tullant%C4%B1lar%C4%B1
Tarix : 6 avqust 2026
