Şəhərlərdə vəhşi təbiətin qayıdışı — əvvəllər şəhər ərazilərindən azalmış və ya tamamilə yox olmuş bitki və heyvan növlərinin şəhər mühitində yenidən yayılması prosesidir. Bu proses təbii şəkildə, şəhər landşaftının dəyişməsi nəticəsində və ya məqsədli ekoloji bərpa layihələri vasitəsilə baş verə bilər. Şəhərlərin genişlənməsi uzun müddət vəhşi təbiətin yaşayış sahələrinin azalmasına səbəb olsa da, bəzi şəhər ərazilərində fərqli bir proses müşahidə olunur. Tərk edilmiş sənaye sahələri, istifadəsiz dəmir yolları, boş tikinti sahələri, şəhər kənarındakı yaşıllıqlar, çay vadiləri və baxımsız parklar müxtəlif canlılar üçün yeni yaşayış mühitlərinə çevrilə bilər. Bu proses şəhər ekologiyasının mühüm istiqamətlərindən biri hesab olunur və urban rewilding anlayışı ilə əlaqələndirilir. Anlayışın formalaşması “Rewilding” anlayışı ilkin olaraq təbii ekosistemlərin və onların ekoloji proseslərinin bərpası ideyası ilə əlaqələndirilirdi. Sonralar bu yanaşma şəhər mühitinə də tətbiq edilməyə başlanmışdır. Şəhər rewildinginin məqsədi şəhəri tamamilə vəhşi təbiətə çevirmək deyil. Əsas məqsəd şəhər daxilində vəhşi növlərin yaşaya, qidalana və çoxala biləcəyi şərait yaratmaq və ekoloji proseslərin müəyyən hissəsini bərpa etməkdir. Bu baxımdan şəhər rewildingi klassik şəhər abadlaşdırılmasından fərqlənir. Ənənəvi parkların böyük hissəsində bitkilər planlı şəkildə seçilir, biçilir və idarə olunur. Rewilding yanaşmasında isə yerli bitki örtüyünün təbii bərpasına və daha mürəkkəb yaşayış mühitlərinin formalaşmasına daha çox imkan verilir. Vəhşi təbiətin şəhərə qayıtmasının səbəbləri Şəhərlərdə vəhşi növlərin yenidən görünməsinə bir neçə amil təsir edə bilər. Tərk edilmiş ərazilər İstifadədən çıxmış sənaye müəssisələri, boş tikinti sahələri və tərk edilmiş dəmir yolu xətləri zaman keçdikcə spontan bitki örtüyü ilə örtülə bilər. Belə ərazilərdə ağac, kol və ot bitkilərinin yayılması həşəratlar, quşlar və kiçik məməlilər üçün yeni yaşayış mühiti yaradır. Yaşayış mühitlərinin bərpası Çayların təbii məcralarının bərpası, bataqlıq sahələrin yaradılması, yerli ağac və kol növlərinin əkilməsi və şəhər parklarının ekoloji idarə olunması vəhşi növlərin qayıdışını sürətləndirə bilər. Qida mənbələrinin mövcudluğu Şəhər ərazilərində bağlar, parklar, ağaclar, zibil və insan tərəfindən verilən qida bəzi heyvan növləri üçün əlavə qida mənbələri yaradır. Bu, xüsusilə quşlar və bəzi məməlilərin şəhər mühitinə uyğunlaşmasına şərait yarada bilər. Şəhər mikroiqlimi Binalar, asfalt və istilik istehsal edən insan fəaliyyəti şəhərlərdə temperatur rejimini dəyişdirir. Şəhərlərdə qış temperaturunun ətraf kənd və təbii ərazilərlə müqayisədə daha yüksək olması bəzi növlər üçün əlavə üstünlük yarada bilər. Hansı heyvanlar şəhərlərə qayıdır? Şəhərlərdə vəhşi təbiətin qayıdışı müxtəlif taksonomik qruplarda müşahidə edilə bilər. Quşlar şəhər mühitinə ən yaxşı uyğunlaşan heyvan qruplarından biridir. Yırtıcı quşların, su quşlarının və müxtəlif meşə quşlarının şəhərlərdə müşahidə olunması mümkündür. Məməlilər arasında tülkü, kirpi, yarasa, dələ və bəzi gəmiricilər şəhər və şəhərətrafı ərazilərdən istifadə edə bilirlər. Həşəratlar və digər onurğasızlar isə şəhər biomüxtəlifliyinin mühüm hissəsini təşkil edir. Çiçəkli bitkilərin və təbii ot örtüyünün qorunması arılar, kəpənəklər və digər tozlandırıcılar üçün əlverişli şərait yaradır. Bəzi şəhərlərdə su hövzələrinin bərpasından sonra balıqlar, suda-quruda yaşayanlar və su quşları da yenidən məskunlaşa bilər. Şəhər rewildingi Şəhər rewildingi şəhər ərazilərində ekoloji proseslərin və vəhşi təbiətin yaşayış imkanlarının artırılmasına yönəlmiş yanaşmadır. Bu yanaşmaya aşağıdakılar daxil ola bilər: • yerli bitkilərin bərpası; • təbii ot örtüyünün qorunması; • çayların və su kanallarının ekoloji bərpası; • şəhər bataqlıqlarının yaradılması; • ağac və kol dəhlizlərinin formalaşdırılması; • tozlandırıcılar üçün yaşayış sahələrinin yaradılması; • tərk edilmiş ərazilərin təbii bərpasına imkan verilməsi; • ekoloji dəhlizlərin yaradılması; • süni işıqlandırmanın və səs-küyün azaldılması. Tərk edilmiş sənaye əraziləri Tərk edilmiş sənaye sahələri şəhərlərdə gözlənilməz biomüxtəliflik məkanlarına çevrilə bilər. İnsan fəaliyyətinin dayanmasından sonra torpaqda ot bitkiləri, kolluqlar və ağaclar tədricən yayıla bilər. Daha sonra həşəratlar, quşlar və kiçik məməlilər bu ərazilərdən istifadə etməyə başlayır. Lakin belə ərazilərin hamısı ekoloji baxımdan təhlükəsiz deyil. Sənaye çirklənməsi, ağır metallar və digər toksik maddələr torpaqda uzun müddət qala bilər. Buna görə sənaye ərazilərinin rewilding məqsədilə istifadəsindən əvvəl ekoloji qiymətləndirmə aparılmalıdır. Şəhər çaylarının bərpası Çay və kanallar şəhər rewildinginin mühüm komponentlərindən biridir. Betonlaşdırılmış və ya kanal formasına salınmış çayların müəyyən hissələrinin təbii məcraya qaytarılması su bitkiləri, balıqlar, su həşəratları və quşlar üçün yaşayış mühitini yaxşılaşdıra bilər. Çayətrafı bitki örtüyünün bərpası eyni zamanda eroziyanın azaldılmasına, suyun keyfiyyətinin yaxşılaşmasına və şəhər temperaturunun tənzimlənməsinə kömək edə bilər. Şəhər biomüxtəlifliyi Vəhşi təbiətin qayıdışı şəhər biomüxtəlifliyinin artmasına səbəb ola bilər. Müxtəlif bitkilər, həşəratlar, quşlar və digər canlılar bir-biri ilə əlaqəli ekoloji şəbəkələr yaradır. Məsələn, çiçəkli bitkilərin artması tozlandırıcıların sayını yüksəldə bilər. Tozlandırıcıların mövcudluğu isə bitkilərin çoxalmasına və digər canlılar üçün qida mənbələrinin formalaşmasına təsir göstərir. Beləliklə, bir növün qayıdışı bəzən bütöv ekoloji əlaqələr sisteminin dəyişməsinə səbəb ola bilər. Ekoloji dəhlizlər Şəhərlərdə parklar, çay vadiləri, yaşıllıq zolaqları və ağaclıq sahələr bir-birindən təcrid olunmuş yaşayış mühitlərini birləşdirə bilər. Bu cür əlaqələr ekoloji dəhlizlər adlanır. Dəhlizlər heyvanların hərəkətinə, bitkilərin yayılmasına və gen axınının qorunmasına imkan yarada bilər. Xüsusilə yollar və sıx tikinti ilə parçalanmış şəhər landşaftlarında ekoloji dəhlizlərin əhəmiyyəti artır. Vəhşi təbiətin şəhər həyatına faydaları Şəhər biomüxtəlifliyinin artması bir sıra ekosistem xidmətləri ilə əlaqələndirilir. Bunlara: • tozlandırma; • zərərvericilərin bioloji tənzimlənməsi; • yağış sularının saxlanması; • şəhər temperaturunun tənzimlənməsi; • torpaq əmələgəlməsi; • karbonun tutulması; • rekreasiya imkanlarının artması; • insanların təbiətlə əlaqəsinin güclənməsi daxildir. Yaşıllıq və təbii landşaftların şəhər sakinlərinin təbiətlə gündəlik əlaqəsini artırması şəhər ekologiyası və şəhər planlaşdırılması baxımından ayrıca əhəmiyyət daşıyır. İnsan və vəhşi təbiət arasında konflikt Vəhşi heyvanların şəhərlərə qayıtması həmişə yalnız müsbət nəticələr yaratmır. Bəzi növlərin sayının artması insanlarla konfliktlərə səbəb ola bilər. Məsələn, heyvanların yaşayış məntəqələrinə daxil olması, tullantılardan istifadə etməsi, bağ və təsərrüfatlara zərər vurması və ya yol qəzaları yaratması mümkün problemlərdəndir. Buna görə şəhər rewildingi “heyvanları şəhərə buraxmaq” deyil, insan və vəhşi təbiət arasında qarşılıqlı əlaqələrin düzgün idarə edilməsini nəzərdə tutur. Xəstəliklər və bioloji təhlükəsizlik Şəhərlərdə vəhşi heyvanların sayının artması bəzi zoonoz xəstəliklərin yayılması ilə bağlı risklərin qiymətləndirilməsini də tələb edir. Vəhşi heyvanlar, ev heyvanları və insanlar arasında təmasların artması bəzi patogenlərin ötürülməsi üçün əlavə imkan yarada bilər. Buna görə şəhər rewilding layihələrində ekoloji faydalarla yanaşı, baytarlıq və ictimai sağlamlıq məsələləri də nəzərə alınmalıdır. İnvaziv növlər problemi Təbii bərpa prosesində bütün yeni yaranan növlər yerli növlər olmaya bilər. Tərk edilmiş şəhər ərazilərində yad və invaziv bitkilər sürətlə yayıla bilər. İnvaziv növlər yerli bitkilərlə rəqabət apararaq ekosistemin strukturunu dəyişdirə bilər. Buna görə rewilding layihələrində “daha çox bitki” prinsipi deyil, yerli biomüxtəlifliyin və ekoloji funksiyaların qorunması əsas götürülür. Şəhər rewildingi və iqlim dəyişmələri Şəhər təbiətinin bərpası iqlim dəyişmələrinə uyğunlaşma tədbirlərinin bir hissəsi kimi də nəzərdən keçirilə bilər. Ağaclar və digər bitkilər kölgə yaradaraq şəhər istilik adasının təsirini azaltmağa kömək edə bilər. Bataqlıqlar və digər təbii ərazilər yağış sularının saxlanmasında rol oynaya bilər. Bununla belə, rewilding layihələrinin iqlimə təsiri konkret ekosistemin xüsusiyyətlərindən, bitki örtüyündən, torpaqdan və idarəetmə üsulundan asılıdır. Spontan və planlaşdırılmış rewilding Şəhərlərdə vəhşi təbiətin qayıdışı iki əsas formada baş verə bilər. Spontan rewilding — insan müdaxiləsinin azalması nəticəsində təbii proseslərin öz-özünə inkişaf etməsidir. Tərk edilmiş dəmir yollarında, sənaye sahələrində və boş torpaqlarda təbii bitki örtüyünün yaranması buna nümunədir. Planlaşdırılmış rewilding isə konkret ekoloji məqsədlər əsasında həyata keçirilir. Burada yaşayış mühitinin yaradılması, yerli növlərin introduksiyası, su sistemlərinin bərpası və ekoloji dəhlizlərin yaradılması kimi tədbirlər görülə bilər. Şəhərlərdə vəhşi təbiətin qayıdışının məhdudiyyətləri Şəhər rewildingi bütün şəhər ərazilərində eyni nəticəni vermir. Əsas məhdudiyyətlərə: • torpaq çatışmazlığı; • yüksək tikinti sıxlığı; • çirklənmə; • habitatların parçalanması; • invaziv növlər; • insan–heyvan konfliktləri; • ictimai təhlükəsizlik; • ekoloji idarəetmə xərcləri daxildir. Bundan başqa, bəzi şəhər ərazilərində insan istifadəsi ilə biomüxtəlifliyin qorunması arasında balans yaratmaq lazım gəlir. Gələcək şəhərlər Şəhərlərdə vəhşi təbiətin qayıdışı şəhər planlaşdırılmasında “təbiət şəhərin xaricində yerləşir” yanaşmasının dəyişməsinə səbəb olur. Gələcək şəhərlərdə parklar və meşələrdən əlavə, yaşıl damlar, yaşıl divarlar, çay dəhlizləri, şəhər bataqlıqları, təbii otlaqlar və ekoloji dəhlizlər vahid yaşıl-mavi infrastrukturun hissələrinə çevrilə bilər. Belə şəhərlərdə insan fəaliyyəti ilə təbii proseslərin tam ayrılması əvəzinə, onların müəyyən dərəcədə birlikdə mövcud olması nəzərdə tutulur. Elmi əhəmiyyəti Şəhərlərdə vəhşi təbiətin qayıdışı ekologiya, şəhər planlaşdırılması, biomüxtəlifliyin mühafizəsi və landşaft ekologiyasının kəsişməsində yerləşən tədqiqat istiqamətidir. Bu proses göstərir ki, şəhərlər yalnız süni strukturlardan ibarət məkanlar deyil. Müxtəlif idarəetmə rejimləri altında şəhər ərazilərində yeni ekoloji icmalar formalaşa və bəzi hallarda əvvəlki yaşayış mühitlərinin müəyyən xüsusiyyətləri bərpa oluna bilər. Bu səbəbdən şəhər rewildingi həm biomüxtəlifliyin qorunması, həm də insanların təbiətlə qarşılıqlı əlaqəsinin yenidən qurulması üçün istifadə olunan yanaşmalardan biri kimi inkişaf edir. İstinadlar 1. Aronson, M. F. J., La Sorte, F. A., Nilon, C. H., et al. (2014). A global analysis of the impacts of urbanization on bird and plant diversity reveals key anthropogenic drivers. Proceedings of the Royal Society B, 281. 2. Kowarik, I. (2011). Novel urban ecosystems, biodiversity, and conservation. Environmental Pollution, 159, 1974–1983. 3. Kowarik, I. (2018). Urban wilderness: Supply, demand, and accessibility of nature in cities. Urban Forestry & Urban Greening, 29, 314–318. 4. Threlfall, C. G., Ossola, A., Hahs, A. K., et al. (2017). Increasing biodiversity in urban green spaces through habitat complexity. Landscape and Urban Planning, 158, 1–10. 5. Soga, M., & Gaston, K. J. (2016). Extinction of experience: The loss of human–nature interactions. Frontiers in Ecology and the Environment, 14, 94–101. 6. Müller, N., Ignatieva, M., Nilon, C. H., Werner, P., & Zipperer, W. C. (2013). Patterns and Trends in Urban Biodiversity and Landscape. Springer. 7. Pett, T. J., Shwartz, A., Irvine, K. N., Dallimer, M., & Davies, Z. G. (2016). Unpacking the impact of urbanization on species richness. Global Change Biology, 22, 3261–3272. 8. Threlfall, C. G., Mata, L., Mackie, J. A., et al. (2017). Increasing biodiversity in urban green spaces through simple vegetation interventions. Journal of Applied Ecology, 54, 187–197. 9. Russo, A., & Cirella, G. T. (2018). Modern compact cities: How much greenery do we need? International Journal of Environmental Research and Public Health, 15, 2180. 10. Beatley, T. (2016). Handbook of Biophilic City Planning and Design. Island Press. 11. Jorgensen, A. (2015). Ecological restoration in the urban environment. Landscape Research, 40, 1–5. 12. Pettorelli, N., et al. (2019). Rewilding landscapes: The role of ecological restoration in urban and rural systems. Philosophical Transactions of the Royal Society B. 13. Lorimer, J., Driess, L., et al. (2015). Rewilding: Science, practice, and politics. Annual Review of Environment and Resources, 40, 39–62. 14. Perino, A., Pereira, H. M., Navarro, L. M., et al. (2019). Rewilding complex ecosystems. Science, 364. 15. Haase, D., Kabisch, N., Haase, A., et al. (2017). Greening cities – to be socially inclusive? Ecological Indicators, 75, 148–157. 16. Soulsbury, C. D., & White, P. C. L. (2015). Human–wildlife interactions in urban areas: a review of conflicts, benefits and opportunities. Wildlife Research, 42, 541–553. 17. Nagy, K., & Salm, J. (2010). Urban biodiversity and ecological networks. Urban Ecosystems, 13, 1–14. 18. Francis, R. A., & Chadwick, M. A. (2013). Urban ecosystems as natural ecological laboratories. Frontiers in Ecology and the Environment, 11, 330–337
https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99h%C9%99rl%C9%99rd%C9%99_v%C9%99h%C5%9Fi_t%C9%99bi%C9%99tin_qay%C4%B1d%C4%B1%C5%9F%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99h%C9%99rl%C9%99rd%C9%99_v%C9%99h%C5%9Fi_t%C9%99bi%C9%99tin_qay%C4%B1d%C4%B1%C5%9F%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99h%C9%99rl%C9%99rd%C9%99_v%C9%99h%C5%9Fi_t%C9%99bi%C9%99tin_qay%C4%B1d%C4%B1%C5%9F%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99h%C9%99rl%C9%99rd%C9%99_v%C9%99h%C5%9Fi_t%C9%99bi%C9%99tin_qay%C4%B1d%C4%B1%C5%9F%C4%B1
Tarix : 27 sentyabr 2026
