Şəhər istilik adası — şəhər ərazilərində temperaturun ətrafdakı kənd və təbii ərazilərlə müqayisədə daha yüksək olması ilə xarakterizə olunan mikroiqlim hadisəsidir. Bu hadisə əsasən şəhərlərin sıx tikilməsi, asfalt və beton örtüklərin geniş yayılması, yaşıllıq sahələrinin azalması, binaların istiliyi toplaması və insan fəaliyyəti nəticəsində atmosferə əlavə istilik buraxılması ilə əlaqədardır. Şəhər istilik adası beynəlxalq ədəbiyyatda urban heat island (UHI) adlandırılır. Şəhər istilik adası xüsusilə böyük və sıx məskunlaşmış şəhərlərdə daha aydın müşahidə olunur. Hadisənin intensivliyi şəhərin ölçüsündən, tikililərin sıxlığından, torpaq örtüyündən, bitki örtüyünün miqdarından, külək rejimindən, relyefdən və iqlim şəraitindən asılı olaraq dəyişir. IPCC-nin qiymətləndirmələrinə görə şəhərləşmə şəhərlərdə və onların ətrafında orta temperaturun yüksəlməsinə səbəb olur və istilik adası effekti xüsusilə gecə saatlarında daha nəzərəçarpan ola bilər. Şəhər istilik adasının sxematik təsviri. Sıx tikilmiş şəhər mərkəzində temperatur ətraf ərazilərə nisbətən daha yüksək olur. Yaranma səbəbləri Şəhər istilik adasının formalaşmasında bir neçə amil birlikdə iştirak edir. Təbii landşaftın şəhər mühiti ilə əvəz olunması istilik və enerji balansını dəyişdirir. Beton, asfalt, kərpic və digər tikinti materialları günəş radiasiyasını udaraq istiliyi toplayır və onu xüsusilə axşam və gecə saatlarında tədricən ətrafa verir. Şəhər ərazilərində torpaq səthinin asfalt və betonla örtülməsi də mühüm amildir. Təbii torpaqda və bitki örtüyündə günəş enerjisinin bir hissəsi suyun buxarlanmasına sərf olunur. Şəhər mühitində isə sukeçirməyən səthlərin çoxalması bu prosesin azalmasına səbəb olur. Nəticədə enerjinin daha böyük hissəsi səthin və havanın qızmasına yönəlir. Binaların sıx yerləşməsi də istilik adasının yaranmasına təsir göstərir. Hündür binalar günəş radiasiyasının şəhər səthləri arasında dəfələrlə əks olunmasına şərait yarada bilər. Eyni zamanda binaların və digər konstruksiyaların yaratdığı səth quruluşu küləyin hərəkətini zəiflədərək istiliyin ərazidən uzaqlaşmasını çətinləşdirə bilər. Digər mühüm mənbə insan fəaliyyəti nəticəsində yaranan istilikdir. Nəqliyyat vasitələri, sənaye müəssisələri, istilik sistemləri, kondisionerlər və digər enerji istifadə edən qurğular atmosferə əlavə istilik buraxır. Şəhərin əhalisi və enerji istehlakı artdıqca antropogen istilik axınının əhəmiyyəti də yüksələ bilər. Şəhər və kənd əraziləri arasındakı temperatur fərqi Şəhər istilik adası şəhərin bütün hissələrində eyni intensivlikdə müşahidə olunmur. Temperatur fərqi şəhər daxilində müxtəlif ərazilər arasında da yarana bilər. Sıx tikilmiş mərkəzi rayonlarda beton, asfalt və digər süni səthlərin payı yüksək olduğundan temperatur adətən daha çox yüksəlir. Parklar, bağlar, su hövzələri və açıq yaşıl sahələr isə nisbətən sərin mikroiqlim yarada bilər. İstilik adası çox vaxt gecə saatlarında daha aydın müşahidə olunur. Gün ərzində şəhər səthləri günəş enerjisini toplayır, gecə isə bu istilik tədricən atmosferə ötürülür. Kənd və təbii ərazilərdə isə torpaq və bitki örtüyünün xüsusiyyətləri istilik mübadiləsinin fərqli olmasına səbəb olur. Hadisənin intensivliyi mövsümdən asılı olaraq da dəyişir. Açıq səma, zəif külək və yüksək günəş radiasiyası istilik adasının yaranması üçün əlverişli şərait yarada bilər. Güclü külək və buludlu hava isə şəhərlə ətraf ərazilər arasındakı temperatur fərqini azalda bilər. İqlim dəyişmələri ilə əlaqəsi Qlobal iqlim dəyişmələri şəhər istilik adasının yaratdığı riskləri daha da gücləndirə bilər. Orta temperaturun yüksəlməsi fonunda şəhər ərazilərində yüksək temperatur epizodları daha təhlükəli xarakter ala bilər. İstilik dalğaları zamanı şəhər mühitinin əlavə istiləşməsi insan sağlamlığı və şəhər infrastrukturuna düşən yükü artırır. IPCC şəhərləşmə ilə iqlim dəyişmələrinin birlikdə istilik stressini artırdığını qeyd edir. Xüsusilə yaşlı insanlar, uşaqlar, xroniki xəstəlikləri olan şəxslər, açıq havada işləyənlər və sosial baxımdan daha həssas qruplar yüksək temperaturun təsirlərinə daha çox məruz qala bilərlər. Şəhər istilik adası ilə qlobal istiləşmə eyni hadisə deyil. Qlobal istiləşmə planet miqyasında temperaturun uzunmüddətli yüksəlməsini ifadə etdiyi halda, şəhər istilik adası əsasən şəhər və onun ətrafı arasındakı lokal temperatur fərqidir. Lakin bu iki proses bir-birinin təsirini gücləndirə bilər. Sağlamlığa təsiri Yüksək temperatur insan orqanizminin istilik balansına təsir göstərir. Uzunmüddətli istilik şəraiti susuzlaşma, istilik yorğunluğu və istilik vurması kimi problemlərin yaranma riskini artıra bilər. İstilik dalğaları zamanı şəhər istilik adasının təsiri daha da güclənə bilər. Gecə temperaturunun yüksək qalması da mühüm amildir. İnsan orqanizminin gecə saatlarında kifayət qədər soyumaması uzunmüddətli istilik stressinin təsirini artıra bilər. Bu səbəbdən şəhərlərdə yalnız gündüz maksimum temperaturunun deyil, gecə temperaturunun da monitorinqi vacib hesab olunur. Şəhər istiliyi hava çirklənməsi ilə də əlaqəli ola bilər. Yüksək temperatur bəzi atmosfer kimyəvi reaksiyalarının sürətinə təsir göstərərək müəyyən çirkləndiricilərin, o cümlədən yer səviyyəsində ozonun yaranması üçün əlverişli şərait yarada bilər. Şəhər infrastrukturuna təsiri Yüksək temperatur şəhər infrastrukturunun fəaliyyətinə də təsir göstərə bilər. Asfalt örtükləri, dəmir yolu xətləri, elektrik şəbəkələri və müxtəlif tikinti konstruksiyaları temperatur dəyişmələrinə məruz qalır. Uzunmüddətli istilik bəzi materialların fiziki xüsusiyyətlərini dəyişdirə və onların istismar müddətinə təsir göstərə bilər. İsti hava şəraitində elektrik enerjisinə tələbatın artması da şəhər enerji sistemlərinə əlavə yük yaradır. Kondisionerlərdən geniş istifadə elektrik istehlakını artırır. Bu isə bəzi hallarda şəhər daxilində əlavə antropogen istilik yaranmasına səbəb ola bilər. Şəhər istilik adası digər iqlim riskləri ilə də qarşılıqlı əlaqədədir. Sıx tikilmiş və sukeçirməyən səthlərin çox olduğu ərazilərdə güclü yağışlar zamanı səth axını artır və şəhər daşqınlarının yaranma ehtimalı yüksələ bilər. Ölçülməsi və öyrənilməsi Şəhər istilik adasının öyrənilməsində meteoroloji stansiyalardan, yerüstü temperatur ölçmələrindən, termal peyk təsvirlərindən və coğrafi informasiya sistemlərindən istifadə olunur. Yerüstü meteoroloji müşahidələr şəhərin müxtəlif hissələrində havanın temperaturu, rütubət, külək sürəti və digər göstəricilər haqqında məlumat əldə etməyə imkan verir. Müxtəlif məntəqələrdən alınan məlumatların müqayisəsi şəhər daxilində temperatur paylanmasının müəyyənləşdirilməsinə kömək edir. Peyk məlumatları isə şəhər səthinin temperaturunu geniş ərazidə qiymətləndirməyə imkan verir. Termal infraqırmızı təsvirlər vasitəsilə binalar, asfalt örtükləri, bitki örtüyü və digər səthlərin temperatur xüsusiyyətləri təhlil edilə bilər. Bu məlumatların GIS texnologiyaları ilə birləşdirilməsi istilik adasının məkan üzrə xəritələşdirilməsinə imkan verir. Belə xəritələr şəhərin daha isti hissələrinin müəyyənləşdirilməsi və yaşıllıq, su hövzələri və digər soyuducu elementlərin təsirinin qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunur. Azaldılması yolları Şəhər istilik adasının təsirini azaltmaq üçün şəhərsalma, memarlıq və ekoloji tədbirlərdən istifadə olunur. Ən geniş tətbiq edilən yanaşmalardan biri şəhər yaşıllıqlarının artırılmasıdır. Ağaclar və digər bitkilər kölgə yaradır, evapotranspirasiya yolu ilə ətraf mühitin soyumasına kömək edir və şəhər mikroiqliminə təsir göstərir. Parkların, bağların və yaşıllıq dəhlizlərinin yaradılması şəhərin müxtəlif hissələri arasında temperatur fərqinin azalmasına kömək edə bilər. Yaşıl damlar və bitkilərlə örtülmüş fasadlar da tikililərin qızmasını azaltmaq üçün istifadə olunan üsullar sırasındadır. Digər yanaşma günəş radiasiyasını daha çox əks etdirən tikinti materiallarından istifadə etməkdir. Açıq rəngli və yüksək əks etdiriciliyə malik dam və səthlər sərin dam və sərin səth yanaşmalarının əsasını təşkil edir. Bu materiallar günəş enerjisinin daha az hissəsini udaraq səthin temperaturunun yüksəlməsini məhdudlaşdıra bilər. Şəhərlərdə su elementlərinin yaradılması və mövcud su obyektlərinin qorunması da mikroiqlimin formalaşmasına təsir göstərə bilər. Lakin belə tədbirlərin effektivliyi yerli iqlim, su ehtiyatları və şəhərin planlaşdırma xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir. IPCC şəhər istilik risklərinin azaldılması üçün yaşıllıqların artırılması, ağac əkilməsi, yaşıl damlar və digər təbiət əsaslı həllərin mühüm imkanlar yaratdığını bildirir. Şəhər planlaşdırılmasında əhəmiyyəti Şəhər istilik adasının azaldılması yalnız ayrı-ayrı binalarda tətbiq edilən tədbirlərlə məhdudlaşmır. Küçələrin istiqaməti, binaların hündürlüyü və yerləşmə sıxlığı, yaşıllıq sahələrinin paylanması, nəqliyyat infrastrukturu və açıq məkanların təşkili şəhər mikroiqliminə təsir göstərir. Şəhər planlaşdırılmasında yaşıllıqların və açıq məkanların bərabər paylanması istilik risklərinin müxtəlif sosial qruplar arasında qeyri-bərabər bölüşdürülməsinin qarşısını almağa kömək edə bilər. Xüsusilə yüksək temperaturdan daha çox təsirlənən əhalinin yaşadığı ərazilərdə kölgəli ictimai məkanların və yaşıllıq sahələrinin yaradılması mühüm hesab olunur. İqlimə uyğun şəhər planlaşdırılması istilik adasının azaldılması ilə yanaşı hava keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması, biomüxtəlifliyin qorunması, yağış sularının idarə olunması və insanların yaşayış rahatlığının artırılması kimi əlavə faydalar yarada bilər. Azərbaycanda şəhər istilik adası Azərbaycanda şəhər istilik adasının öyrənilməsi xüsusilə böyük şəhərlərdə aktual ola bilər. Sıx tikinti, asfalt və beton səthlərin geniş yayılması, avtomobil nəqliyyatının intensivliyi və yay aylarında yüksək temperatur şəhər mikroiqliminə təsir edən əsas amillər sırasındadır. Bakı kimi böyük şəhərlərdə şəhər istilik adasının tədqiqi üçün meteoroloji müşahidələr, peyk təsvirləri və Coğrafi informasiya sistemi|coğrafi informasiya sistemləri birlikdə istifadə oluna bilər. Şəhərin müxtəlif hissələrində temperaturun və səth xüsusiyyətlərinin müqayisəsi daha isti ərazilərin müəyyənləşdirilməsinə imkan verə bilər. Azərbaycanda şəhər istilik adasının azaldılması üçün şəhər yaşıllıqlarının qorunması və genişləndirilməsi, ağac örtüyünün artırılması, sərin səthlərin tətbiqi, şəhər planlaşdırmasında külək və kölgələnmə xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması və istilik risklərinin monitorinqi əhəmiyyətli istiqamətlər hesab edilə bilər. İstinadlar 1. Oke, T. R. (1982). The energetic basis of the urban heat island. Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society, 108(455), 1–24. DOI: 10.1002/qj.49710845502. 2. Arnfield, A. J. (2003). Two decades of urban climate research: A review of turbulence, exchanges of energy and water, and the urban heat island. International Journal of Climatology, 23(1), 1–26. DOI: 10.1002/joc.859. 3. Stewart, I. D., & Oke, T. R. (2012). Local Climate Zones for urban temperature studies. Bulletin of the American Meteorological Society, 93(12), 1879–1900. DOI: 10.1175/BAMS-D-11-00019.1. 4. Oke, T. R., Mills, G., Christen, A., & Voogt, J. A. (2017). Urban Climates. Cambridge University Press. DOI: 10.1017/9781139016476. 5. IPCC. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Chapter 6: Cities, Settlements and Key Infrastructure. Intergovernmental Panel on Climate Change. 6. IPCC. (2021). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 8: Water Cycle Changes. Intergovernmental Panel on Climate Change. 7. Santamouris, M. (2015). Regulating the damaged thermostat of the cities—Status, impacts and mitigation challenges. Energy and Buildings, 91, 43–56. DOI: 10.1016/j.enbuild.2015.01.027. 8. Voogt, J. A., & Oke, T. R. (2003). Thermal remote sensing of urban climates. Remote Sensing of Environment, 86(3), 370–384. DOI: 10.1016/S0034-4257(03)00079-8. 9. Rizwan, A. M., Dennis, L. Y. C., & Liu, C. (2008). A review on the generation, determination and mitigation of the urban heat island. Journal of Environmental Sciences, 20(1), 120–128. DOI: 10.1016/S1001-0742(08)60019-4. 10. United States Environmental Protection Agency (EPA). Heat Island Effect. U.S. Environmental Protection Agency. 11. NASA. Urban Heat Islands. National Aeronautics and Space Administration. 12. World Health Organization (WHO). (2021). Urban Health Initiative: Urban Heat and Health. World Health Organization.
https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99h%C9%99r_istilik_adas%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99h%C9%99r_istilik_adas%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99h%C9%99r_istilik_adas%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99h%C9%99r_istilik_adas%C4%B1
Tarix : 4 sentyabr 2026
