Oliver (təxminən 1957 – 2 iyun 2012) əvvəllər müxtəlif nümayişlərdə istifadə edilmiş şimpanze idi. O, qeyri-adi görünüşü və tez-tez iki ayaq üzərində yeriməsi səbəbilə bir müddət itkin halqa və ya "insan-şimpanze hibridi" kimi təqdim edilmişdi. Lakin elmi araşdırmalar Oliverin insan-şimpanze hibridi olmadığını göstərmişdir. Erkən həyatı Oliverin 1957-ci ildə vəhşi təbiətdə, o vaxtkı Belçika Konqosunda doğulduğu güman edilir. 1970-ci ildə Oliver gənc heyvan kimi təlimçilər Frenk və Canet Berqer tərəfindən əldə edildi. Onun bəzi fiziki və davranış xüsusiyyətləri Berqerlərin Oliverin adi şimpanzedən fərqli canlı, hətta insan-şimpanze hibridi ola biləcəyinə inanmasına səbəb olmuşdu. Oliver digər şimpanzelərə nisbətən daha yastı üzə malik idi və dörd ayaq üzərində deyil, iki ayaq üzərində yeriməyə daha çox meyil göstərirdi. Sonralar artrit səbəbindən bu xüsusiyyətini itirdi. O, həmçinin dişi şimpanzelərdən daha çox insan qadınlarına üstünlük verməsi ilə bağlı iddialarla da tanınmışdı. 2006-cı ildə Discovery Channel kanalında yayımlanan xüsusi proqramda Canet Berqer Oliverin 16 yaşına çatdıqdan sonra ona qarşı maraq göstərməyə başladığını bildirmişdi. Daha sonra Frenk və Canet Berqer Oliveri Nyu-Yorklu vəkil Maykl Millerə satdılar. Enchanted Village və digər müəssisələr (1977–1989) 1977-ci ildə Oliverin sahibi Maykl Miller onu Ralf Helferə verdi. Həmin dövrdə Helfer Kaliforniyanın Buena Park şəhərində yerləşən kiçik əyləncə parkı olan "Enchanted Village"-in tərəfdaşlarından biri idi. Park əvvəllər fəaliyyət göstərmiş "Japanese Village and Deer Park" ərazisində yaradılmışdı. "Enchanted Village" həmin il bağlandıqdan sonra Helfer Oliveri Gentle Jungle adlı yeni müəssisəsində nümayiş etdirməyə davam etdi. Müəssisə bir neçə dəfə yerini dəyişdikdən sonra 1982-ci ildə fəaliyyətini dayandırdı. Bu dövrdə Los Angeles Times Oliver haqqında geniş məqalə dərc edərək onun mümkün "itkin halqa" və ya yeni şimpanze yarımnövü olması barədə iddiaları işıqlandırdı. Daha sonra Oliver Kaliforniyanın Riverside şəhərində Ken Dekrunun sahibi olduğu Wild Animal Training Center-ə verildi. Məlumatlara görə, Dekru 1985-ci ildə Oliveri satdı. Oliverin sonuncu təlimçisi Bill Rivers olmuşdu. Rivers Oliverin həmin müəssisədə saxlanılan digər meymunlarla qeyri-adi davranışlar göstərdiyini bildirmişdi. Buckshire Corporation (1989–1998) 1989-cu ildə Oliver heyvanları elmi və kosmetik tədqiqatlar üçün icarəyə verən Pensilvaniyadakı "Buckshire Corporation" tərəfindən satın alındı. İlkin müayinə zamanı onun keçmişdə kobud rəftar gördüyü müəyyən edildi. Oliver təcrübələrdə istifadə edilmədi, lakin sonrakı doqquz il ərzində kiçik qəfəsdə saxlanıldı. Qəfəsin məhdud ölçüsü onun əzələlərinin zəifləməsinə səbəb oldu və nəticədə ətrafları titrəməyə başladı. 1996-cı ildə "Buckshire Corporation"-un prezidenti Şeron Hurş heyvan hüquqları təşkilatı "Primarily Primates"-in müraciətindən sonra Oliverin şirkətin 13 şimpanzedən ibarət koloniyasına köçürülməsinə və təqaüdə çıxmasına icazə verdi. Primarily Primates (1998–2012) 1998-ci ildə Oliver Primarily Primates heyvan sığınacağına köçürüldü. Təşkilat 1978-ci ildə Uolles Svett tərəfindən yaradılmışdı. Yaşlı, görmə qabiliyyəti zəifləmiş və artritdən əziyyət çəkən Oliver Texas ştatının Beksar dairəsində yerləşən "Primarily Primates" müəssisəsində geniş, açıq hava qəfəsində yaşamağa başladı. 2005-ci ildə müəssisədə heyvanlara qarşı qəddarlıq barədə iddialar ortaya çıxdı. PETA təşkilatına könüllülər tərəfindən "Primarily Primates"-dəki heyvanların boş və çirkli qəfəslərdə saxlanıldığı barədə məlumat verildi. Daha sonra heyvanların vəziyyətini sənədləşdirmək üçün müəssisəyə videokamera operatoru göndərildi. "Primarily Primates"-də saxlanılan iki tədqiqat şimpanzesinin ölümü də narahatlığı artırdı və təşkilata qarşı məhkəmə iddiası qaldırıldı. Hyuston SPCA-nın vitse-prezidenti Xorxe Orteqa Oliverin vəziyyəti ilə bağlı narahatlığını ifadə etdi. O, Oliverin qəfəsini "çirkli və çox kiçik" kimi təsvir etmiş, burada lazımi zənginləşdirmə vasitələrinin və hətta yemək üçün qabın olmadığını bildirmişdi. 2006-cı ildə Oliver "Primarily Primates"-in gələcək idarəçiliyi müəyyən edilənədək məhkəmə tərəfindən təyin edilmiş vəhşi heyvanların reabilitasiya mütəxəssisi Li Teyzen-Uottun müvəqqəti nəzarətinə verildi. 27 aprel 2007-ci ildə Texas ştatı "Primarily Primates" ilə razılaşma əldə etdi. Razılaşmaya əsasən Li Teyzen-Uott nəzarətçi vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı və onun yerinə Erik Turton və Prissilla Feralın rəhbərlik etdiyi direktorlar şurası yaradıldı. Razılaşma həmçinin "Primarily Primates"-ə qarşı irəli sürülmüş ittihamların ləğv edilməsini nəzərdə tuturdu. Oliver müəssisədə aparılan geniş yenidənqurma işləri zamanı da "Primarily Primates"-in himayəsində qaldı. O, həyatının qalan hissəsini yenidən təşkil edilmiş sığınacaqda keçirdi. Ölümü Oliver ömrünün son illərini Raisin adlı dişi şimpanze ilə birlikdə keçirdi. Raisin Oliverə yoldaşlıq etməsi üçün onun yanına yerləşdirilmişdi. Oliverin yaşı, artriti və illərlə laboratoriyada saxlanılması onu daha gənc və aktiv şimpanzelərlə gündəlik ünsiyyət qurmaq üçün yararsız vəziyyətə salmışdı. Oliver haqqında xəbərlər və onun fotoşəkilləri ictimai marağa görə mütəmadi olaraq internetdə paylaşılırdı. O, müxtəlif zənginləşdirmə fəaliyyətlərində iştirak edir və hətta rəsm çəkirdi. Oliver 2 iyun 2012-ci ildə yuxuda öldü. Onun cəsədi Raisin yanında olarkən aşkar edildi. Ölümü zamanı ən azı 55 yaşı var idi. "Primarily Primates"-in icraçı direktoru Stiven Rene Tello Oliverin kremasiya ediləcəyini və külünün sığınacağın ərazisinə səpələnəcəyini bildirdi. Genetik tədqiqatlar 1996-cı ildə Oliver hələ "Buckshire Corporation"-da saxlanılarkən Çikaqo Universitetindən genetikoloq David H. Ledbetter onun DNT-sinin bir hissəsini araşdırdı. Tədqiqat Oliverin normal şimpanzelər kimi 48 xromosoma malik olduğunu göstərdi. Bu nəticə onun 47 xromosoma malik olması barədə əvvəlki iddiaları təkzib etdi. Şimpanzelərdə adətən 48, insanlarda isə 46 xromosom olur. Ayrı bir araşdırmada Oliverin kəllə quruluşu, qulaqlarının forması, çilləri və keçəlliyi adi şimpanzelərdə müşahidə olunan dəyişkənlik diapazonu daxilində qiymətləndirildi. 1998-ci ildə American Journal of Physical Anthropology jurnalında dərc edilmiş başqa bir genetik tədqiqat Oliverin mitoxondrial DNT-sinin mərkəzi şimpanze yarımnövünə çox yaxın olduğunu göstərdi. Bu yarımnöv Konqo Respublikası, Qabon və Mərkəzi Afrikanın digər ərazilərində yayılmışdır. Bu nəticələr Oliverin insan-şimpanze hibridi olması barədə iddiaların elmi əsasının olmadığını göstərdi. Həmçinin bax Meymunlar Konqo (şimpanze) Enos İstinadlar Xarici keçidlər Friends of Animals – Oliverin həyatı və ölümü Primarily Primates – Oliverin hekayəsi David J. Daegling – Oliver haqqında araşdırmalar Primate Info Net – Oliver
https://az.wikipedia.org/wiki/Oliver_%28%C5%9Fimpanze%29
http://archive.azcentral.com/news/20120604texas-oliver-chimp-dies-refuge.html
https://web.archive.org/web/20170428054943/http://archive.azcentral.com/news/20120604texas-oliver-chimp-dies-refuge.html
//doi.org/10.1002%2F(SICI)1096-8644(199803)105:3%3C395::AID-AJPA8%3E3.0.CO;2-Q
//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9545080
https://web.archive.org/web/20060127085719/http://www.forteantimes.com/articles/120_oliver.shtml
http://www.forteantimes.com/articles/120_oliver.shtml
Tarix : 9 sentyabr 2026
