Mykoremediasiya (ing. mycoremediation) — göbələklərdən və onların bioloji məhsullarından istifadə etməklə ətraf mühitdəki çirkləndiricilərin parçalanması, udulması, immobilizasiyası və ya zərərsizləşdirilməsinə yönəlmiş bioremediasiya üsuludur. Bu yanaşma əsasən çirklənmiş torpaqların, su hövzələrinin və sənaye tullantılarının bioloji üsullarla təmizlənməsində tədqiq olunur. Tarixi Mykoremediasiya anlayışı göbələklərin ətraf mühitdə üzvi maddələrin parçalanması və müxtəlif kimyəvi birləşmələrin çevrilməsindəki rolunun öyrənilməsi ilə əlaqədar formalaşmışdır. Göbələklərin geniş miselium şəbəkəsi yaratması, müxtəlif ekoloji şəraitə uyğunlaşması və çoxsaylı fermentlər sintez etməsi onların bioremediasiyada istifadəsinə marağı artırmışdır. Mexanizmi Mykoremediasiyanın əsas mexanizmləri göbələklərin çirkləndiricilərlə qarşılıqlı təsirinə əsaslanır. Bu proseslərə biosorbsiya, bioakkumulyasiya, biotransformasiya, biopresipitasiya və çirkləndiricilərin fermentativ parçalanması daxildir. Bəzi göbələklər tərəfindən ifraz olunan lakkaza, peroksidaza və digər oksidləşdirici fermentlər mürəkkəb üzvi birləşmələrin parçalanmasında iştirak edə bilər. Xüsusilə ağ çürümə göbələklərinin lignini parçalayan ferment sistemləri müxtəlif davamlı üzvi çirkləndiricilərin transformasiyasında tədqiq edilmişdir. Tətbiq sahələri Ağır metallar Göbələklər qurğuşun, kadmium, civə, xrom, nikel, mis və digər ağır metalların mühitdən çıxarılması və ya immobilizasiyasında istifadə oluna bilər. Bu proseslərdə metal ionlarının göbələk hüceyrə divarlarına adsorbsiyası, hüceyrədaxili toplanması və çökməsi kimi mexanizmlər mühüm rol oynayır. Neft və karbohidrogenlər Mykoremediasiya neft məhsulları və polisiklik aromatik karbohidrogenlər (PAH) ilə çirklənmiş torpaqların bərpasında da araşdırılır. Bəzi göbələk növlərinin ferment sistemləri mürəkkəb karbohidrogenlərin daha sadə birləşmələrə çevrilməsinə kömək edə bilər. Pestisidlər və kənd təsərrüfatı çirkləndiriciləri Göbələklər pestisid, herbisid və digər kənd təsərrüfatı mənşəli kimyəvi maddələrin parçalanmasında potensial bioloji agentlər kimi tədqiq edilir. Boyalar və sənaye tullantıları Tekstil və digər sənaye sahələrindən yaranan sintetik boyaların, həmçinin bəzi üzvi sənaye tullantılarının təmizlənməsində göbələklərdən istifadə imkanları araşdırılmışdır. Bu sahədə fermentativ oksidləşmə əsas mexanizmlərdən biri hesab olunur. Çirkab sular Mykoremediasiya çirkab suların təmizlənməsi proseslərində də tətbiq potensialına malikdir. Göbələk biokütləsi və göbələklərin ifraz etdiyi fermentlər suda olan bəzi üzvi maddələrin, boyaların, qida elementlərinin və digər çirkləndiricilərin azalmasına kömək edə bilər. İstifadə olunan göbələklər Mykoremediasiyada müxtəlif mikroskopik və makroskopik göbələklər tədqiq edilir. Bunlara Pleurotus ostreatus, Trametes versicolor', Phanerochaete chrysosporium, Aspergillus niger və digər növlər daxildir. Göbələk növünün seçilməsi çirkləndiricinin xüsusiyyətlərindən və tətbiq ediləcək mühitdən asılıdır. Üstünlükləri Mykoremediasiyanın əsas üstünlükləri aşağıdakılardır: • müxtəlif üzvi və qeyri-üzvi çirkləndiricilərə təsir göstərə bilməsi; • bəzi hallarda nisbətən aşağı enerji və maliyyə tələbatı; • təbii bioloji proseslərdən istifadə etməsi; • torpaq və su ekosistemlərinin bərpasında tətbiq imkanlarının olması; • bəzi çirkləndiricilərin daha az toksik birləşmələrə çevrilməsinə imkan verməsi. Məhdudiyyətləri Mykoremediasiyanın effektivliyi göbələk növündən, çirkləndiricinin konsentrasiyasından, temperaturdan, pH-dan, rütubətdən və digər ekoloji amillərdən asılıdır. Laboratoriya şəraitində əldə edilən nəticələrin genişmiqyaslı sahə tətbiqlərində eyni nəticəni verməsi həmişə mümkün olmur. Bundan əlavə, göbələk biokütləsinin idarə edilməsi və prosesin davamlılığının təmin edilməsi müəyyən texniki çətinliklər yarada bilər. Tədqiqat və gələcək perspektivlər Son illərdə mykoremediasiya üzrə tədqiqatlarda göbələklərin ferment sistemlərinin, genetik xüsusiyyətlərinin və müxtəlif çirkləndiricilərə davamlılığının öyrənilməsinə diqqət artır. 2026-cı ildə dərc edilmiş icmallarda bu yanaşmanın biodeqradasiya, biosorbsiya, fermentativ detoksifikasiya və digər mexanizmlər baxımından potensialı vurğulanır. Bununla yanaşı, texnologiyanın genişmiqyaslı tətbiqi üçün prosesin səmərəliliyinin, təhlükəsizliyinin və iqtisadi göstəricilərinin daha ətraflı qiymətləndirilməsinə ehtiyac olduğu qeyd edilir. İstinadlar 1. Akhtar, N., Mannan, M. A. (2020). Mycoremediation: Expunging environmental pollutants. Biotechnology Reports, 26, e00452. DOI: 10.1016/j.btre.2020.e00452. 2. Kapahi, M., Sachdeva, S. (2017). Mycoremediation potential of Pleurotus species for heavy metals: a review. Bioresources and Bioprocessing, 4, 32. DOI: 10.1186/s40643-017-0162-8. 3. Gadd, G. M. (2004). Mycotransformation of organic and inorganic substrates. Fungal Biology Reviews, 18(2–3), 60–70. 4. Harms, H., Schlosser, D., Wick, L. Y. (2011). Untapped potential: exploiting fungi in bioremediation of hazardous chemicals. Nature Reviews Microbiology, 9, 177–192. DOI: 10.1038/nrmicro2519. 5. Pointing, S. B. (2001). Feasibility of bioremediation by white-rot fungi. Applied Microbiology and Biotechnology, 57, 20–33. DOI: 10.1007/s002530100745. 6. Baldrian, P. (2003). Interactions of heavy metals with white-rot fungi. Enzyme and Microbial Technology, 32(1), 78–91. DOI: 10.1016/S0141-0229(02)00245-4. 7. Wang, J., Chen, C. (2009). Biosorbents for heavy metals removal and their future. Biotechnology Advances, 27(2), 195–226. DOI: 10.1016/j.biotechadv.2008.11.002. 8. Roy, A., Gogoi, N., Haider, F. U., Farooq, M. (2025). Mycoremediation for sustainable remediation of environmental pollutants. Biocatalysis and Agricultural Biotechnology, 64, 103526. DOI: 10.1016/j.bcab.2025.103526. 9. Sevindik, M. et al. (2026). Mycoremediation as a sustainable biotechnological approach for environmental pollution control. Environmental Sciences Europe, 38, 80. DOI: 10.1186/s12302-026-01365-0. 10. Singh, H. (2006). Mycoremediation: Fungal Bioremediation. Wiley-Interscienc
https://az.wikipedia.org/wiki/Mykoremediasiya
https://az.wikipedia.org/wiki/Mykoremediasiya
https://az.wikipedia.org/wiki/Mykoremediasiya
https://az.wikipedia.org/wiki/Mykoremediasiya
Tarix : 6 sentyabr 2026
