mikroplastikleri izah edir Mikroplastiklərin çay ekosistemlərində daşınması plastik hissəciklərin çayların su sütununda, dib çöküntülərində və sahilyanı zonalarda hərəkətini əhatə edən prosesdir. Mikroplastiklər adətən ölçüsü 5 mm-dən kiçik olan plastik hissəciklər kimi müəyyən edilir. Onlar həm ilkin formada, həm də iri plastik tullantıların parçalanması nəticəsində əmələ gələ bilər. Çaylar qurudan su hövzələrinə plastik tullantıların daşınmasında mühüm rol oynayır. Mikroplastiklər çay sistemi vasitəsilə göllərə, su anbarlarına və nəticədə dənizlərə çata bilər. Onların hərəkət istiqaməti və sürəti hidroloji şərait, hissəciklərin fiziki xüsusiyyətləri və çay yatağının quruluşundan asılıdır. Mənbələri Çay ekosistemlərində mikroplastiklərin əsas mənbələri məişət və sənaye tullantıları, kanalizasiya və tullantı suları, şəhər səth axını, kənd təsərrüfatı fəaliyyəti və plastik materialların parçalanmasıdır. Sintetik tekstil məhsullarının yuyulması zamanı ayrılan liflər də mikroplastiklərin mühüm mənbələrindən hesab olunur. Şəhərlərdə yağıntı suları küçələrdə və digər səthlərdə toplanmış plastik hissəcikləri kanalizasiya və çay sistemlərinə daşıya bilər. Çaylarda daşınma mexanizmi Mikroplastiklərin çaylarda daşınması əsasən su axınının sürəti və turbulentliyi ilə əlaqədardır. Hissəciklər su sütununda asılı vəziyyətdə hərəkət edə, dibə çökə və ya sonradan yenidən su sütununa qalxa bilər. Mikroplastiklərin davranışına onların ölçüsü, forması, sıxlığı və polimer tərkibi təsir göstərir. Sıxlığı sudan az olan hissəciklər daha çox səthə yaxın hərəkət etdiyi halda, daha sıx hissəciklər dib çöküntülərində toplana bilər. Lakin hissəciklərin səthində bioörtüyün yaranması onların sıxlığını və hərəkət xüsusiyyətlərini dəyişdirə bilər. Çayın hidroloji rejiminin dəyişməsi mikroplastiklərin daşınmasına birbaşa təsir edir. Sakit axın şəraitində çöküntülərin yığılması və mikroplastiklərin dibdə toplanması arta bilər. Güclü yağışlar və daşqınlar zamanı isə əvvəllər çöküntülərdə yığılmış hissəciklər yenidən su axınına daxil olaraq daha uzaq məsafələrə daşına bilər. Çöküntülərlə qarşılıqlı əlaqə Mikroplastiklərin çay yatağındakı qum, lil və digər çöküntülərlə qarşılıqlı əlaqəsi onların uzunmüddətli taleyində mühüm rol oynayır. Xüsusilə sıxlığı yüksək olan və ya çöküntülərə yapışan hissəciklər dibdə toplanaraq müəyyən müddət ərzində çöküntü qatında qala bilər. Çay yatağının quruluşu, axının sürəti və çöküntülərin hərəkəti dəyişdikdə bu hissəciklər yenidən su sütununa keçə bilər. Buna görə çay çöküntüləri mikroplastiklərin həm toplanma mühiti, həm də sonradan yenidən su sisteminə daxil olduğu mənbə rolunu oynaya bilər. Su anbarlarının rolu Su anbarları və bəndlər mikroplastiklərin çay sistemi boyunca daşınmasını dəyişdirə bilər. Axının sürətinin azalması nəticəsində bəzi mikroplastik hissəciklər su anbarlarının dib çöküntülərində toplana bilər. Lakin su anbarları mikroplastikləri tamamilə sistemdən çıxarmır. Güclü su buraxılışları, daşqınlar və çöküntülərin yenidən hərəkətə gəlməsi nəticəsində yığılmış hissəciklər aşağı axına keçə bilər. Buna görə su anbarları müəyyən şəraitdə həm mikroplastik toplanma sahəsi, həm də onların yenidən daşınma mənbəyi kimi çıxış edə bilər. Hidroloji amillər Mikroplastiklərin çaylarda yayılmasına aşağıdakı hidroloji və geomorfoloji amillər təsir göstərir: • su sərfi; • axın sürəti; • turbulentlik; • su səviyyəsinin dəyişməsi; • daşqınlar və güclü yağışlar; • çay yatağının meyilliliyi; • dib çöküntülərinin xüsusiyyətləri; • çayın morfoloji quruluşu; • su anbarları və bəndlər. Xüsusilə daşqın hadisələri mikroplastiklərin çay yatağından və sahilyanı zonalardan yenidən su axınına daxil olmasına səbəb ola bilər. Çay ekosistemlərinə təsiri Mikroplastiklər su orqanizmləri tərəfindən qida ilə birlikdə qəbul edilə bilər. Balıqlar, onurğasızlar və digər su canlıları mikroplastik hissəciklərlə müxtəlif yollarla təmasda ola bilirlər. Mikroplastiklərin səthində bəzi üzvi çirkləndiricilər, ağır metallar və digər maddələr toplana bilər. Bu xüsusiyyət mikroplastiklərin yalnız fiziki tullantı deyil, həm də müəyyən çirkləndiricilərin su ekosistemlərində daşınmasında iştirak edən hissəciklər kimi qiymətləndirilməsinə səbəb olmuşdur. Monitorinq və tədqiqat Çaylarda mikroplastiklərin monitorinqi əsasən su sütunundan və dib çöküntülərindən nümunələrin götürülməsi ilə aparılır. Nümunələrdəki hissəciklərin sayı, ölçüsü, forması və polimer tipi müəyyən edilir. Mikroplastiklərin aşkarlanmasında mikroskopik müşahidə ilə yanaşı, infraqırmızı spektroskopiya və Raman spektroskopiyası kimi instrumental üsullardan da istifadə olunur. Nümunə götürmə metodlarının standartlaşdırılması müxtəlif çay hövzələrində əldə edilən nəticələrin müqayisəsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Hidrologiya baxımından əhəmiyyəti Mikroplastiklərin çaylarda daşınmasının öyrənilməsi hidrologiya, geomorfologiya və ekologiyanın kəsişməsində yerləşir. Mikroplastiklərin yayılmasının qiymətləndirilməsi üçün yalnız onların konsentrasiyasının müəyyən edilməsi deyil, həm də su sərfi, axın sürəti, çöküntü daşınması və çayın morfoloji xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır. Bu yanaşma çay hövzələrində mikroplastiklərin mənbədən qəbuledici su hövzəsinə qədər hərəkətinin müəyyənləşdirilməsinə və çirklənmənin idarə olunmasına imkan verir. Azaldılması Çaylarda mikroplastik çirklənməsinin azaldılması üçün plastik tullantıların düzgün idarə edilməsi, tullantı sularının təmizlənməsinin təkmilləşdirilməsi, şəhər səth axınının nəzarətdə saxlanılması və çay hövzələrində müntəzəm monitorinq aparılması vacibdir. Problemin uzunmüddətli həlli üçün çay hövzəsi səviyyəsində inteqrir su ehtiyatlarının idarə edilməsi ilə plastik çirklənmənin idarə olunmasının birlikdə həyata keçirilməsi məqsədəuyğundur. İstinadlar 1. Waldschläger, K. et al. (2023). Hydro-geomorphic perspectives on microplastic distribution in freshwater river systems: A critical review. Water Research, 245, 120567. 2. Blettler, M. C. M. et al. (2020). Riverine microplastics: Behaviour, spatio-temporal variability, and recommendations for standardised sampling and monitoring. Environmental Pollution. 3. Microplastics in the riverine environment: Meta-analysis and quality criteria for developing robust field sampling procedures (2023). Science of the Total Environment, 863, 160893. 4. Abundance, interaction, ingestion, ecological concerns, and mitigation policies of microplastic pollution in riverine ecosystem: A review (2021). Science of the Total Environment, 782, 146695. 5. Interconnected impacts of water resource management and climate change on microplastic pollution and riverine biocoenosis (2024). Journal of Environmental Management, 372, 123363. 6. A Review of the Migration and Transformation of Microplastics in Inland Water Systems (2022). Journal of Environmental Chemical Engineering. 7. Sampling and processing methods of microplastics in river sediments – A review (2021). Science of the Total Environment, 758, 143691. 8. Microplastic pollution in aquatic environments with special emphasis on riverine systems: Current understanding and way forward (2021). Science of the Total Environment.
https://az.wikipedia.org/wiki/Mikroplastikl%C9%99rin_%C3%A7ay_ekosisteml%C9%99rind%C9%99_da%C5%9F%C4%B1nmas%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/Mikroplastikl%C9%99rin_%C3%A7ay_ekosisteml%C9%99rind%C9%99_da%C5%9F%C4%B1nmas%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/Mikroplastikl%C9%99rin_%C3%A7ay_ekosisteml%C9%99rind%C9%99_da%C5%9F%C4%B1nmas%C4%B1
https://az.wikipedia.org/wiki/Mikroplastikl%C9%99rin_%C3%A7ay_ekosisteml%C9%99rind%C9%99_da%C5%9F%C4%B1nmas%C4%B1
Tarix : 16 sentyabr 2026
