Mikroplastiklər — ölçüsü adətən 5 millimetrdən kiçik olan plastik hissəciklərdir. Onlar müxtəlif plastik məhsulların parçalanması nəticəsində yarana və ya bəzi hallarda ilkin olaraq kiçik ölçüdə istehsal oluna bilər. Mikroplastiklər dəniz və şirin su hövzələrində, torpaqda, atmosferdə və müxtəlif canlı orqanizmlərdə aşkar edilmişdir. Mikroplastiklər plastik çirklənməsinin mühüm formalarından biri hesab olunur. Onların ətraf mühitdə geniş yayılması və uzun müddət parçalanmadan qala bilməsi ekoloji tədqiqatların əsas istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir. Təsnifatı Mikroplastiklər mənşəyinə görə əsasən ilkin və ikinci dərəcəli mikroplastiklərə bölünür. İlkin mikroplastiklər əvvəlcədən kiçik ölçüdə hazırlanmış plastik hissəciklərdir. Onlara bəzi sənaye proseslərində istifadə olunan plastik qranullar və keçmişdə müəyyən kosmetik və gigiyena məhsullarında istifadə edilmiş mikro muncuqlar aid edilir. İkinci dərəcəli mikroplastiklər isə iri plastik məmulatların fiziki, kimyəvi və bioloji təsirlər nəticəsində parçalanması ilə yaranır. Günəş ultrabənövşəyi şüalanması, temperatur dəyişmələri, mexaniki aşınma və digər proseslər plastik materialların zamanla xırda hissəciklərə parçalanmasına səbəb ola bilər. Əsas mənbələri Mikroplastiklərin ətraf mühitə daxil olmasının müxtəlif mənbələri vardır. Plastik qablaşdırmaların və digər plastik tullantıların parçalanması əsas mənbələrdən biridir. Sintetik tekstil məhsullarının yuyulması zamanı liflərin ayrılması da mikroplastiklərin suya daxil olmasına səbəb ola bilər. Avtomobil təkərlərinin aşınması, plastik istehsalında istifadə olunan xammal qranulları, boya örtükləri və bəzi sənaye prosesləri də mikroplastik mənbələri arasında göstərilir. Ətraf mühitdə yayılması Mikroplastiklər dənizlərdə, okeanlarda, çaylarda, göllərdə və çöküntülərdə aşkar olunur. Onlar həmçinin torpaqda və atmosferdə yayıla bilər. Su ekosistemlərinə daxil olan mikroplastiklər müxtəlif su orqanizmləri tərəfindən qəbul edilə bilər. Mikroplastik hissəciklərin ölçüsü, forması, kimyəvi tərkibi və səth xüsusiyyətləri onların ətraf mühitdə hərəkətinə və canlılarla qarşılıqlı əlaqəsinə təsir göstərir. Bəzi mikroplastiklər digər çirkləndiriciləri səthində toplaya və onların ekosistemlərdə daşınmasına təsir göstərə bilər. Su ekosistemlərinə təsiri Mikroplastiklərin su ekosistemlərinə təsiri son illərdə geniş şəkildə araşdırılır. Balıqlar, molyusklar, xərçəngkimilər və digər su orqanizmləri mikroplastikləri qida ilə birlikdə qəbul edə bilər. Tədqiqatlarda mikroplastiklərin bəzi su orqanizmlərində oksidləşdirici stress, iltihabi reaksiyalar və fizioloji funksiyaların pozulması ilə əlaqəli ola biləcəyi göstərilmişdir. Bununla belə, təsirin səviyyəsi hissəciklərin ölçüsündən, formasından, polimer növündən, konsentrasiyasından və məruzqalma müddətindən asılıdır. Qida zəncirində mikroplastiklər Mikroplastiklər su orqanizmləri tərəfindən qəbul edildikdə qida zəncirinə daxil ola bilər. Xüsusilə dəniz məhsulları mikroplastiklərin insanlara potensial ötürülmə yollarından biri kimi araşdırılır. Mikroplastiklərin qida zəncirində hərəkəti və müxtəlif canlılarda toplanması ilə bağlı elmi tədqiqatlar davam edir. Bu prosesin bütün ekosistemlər üçün nəticələri hələ tam müəyyən edilməmişdir. İnsan sağlamlığına mümkün təsirləri İnsanlar mikroplastiklərlə əsasən qida və suyun qəbulu, hava ilə nəfəsalma və müəyyən hallarda dəri təması vasitəsilə qarşılaşa bilərlər. Mikroplastiklər insan orqanizminin müxtəlif bioloji nümunələrində aşkar edilmişdir. Laboratoriya və heyvan tədqiqatlarında mikroplastiklərin oksidləşdirici stress, iltihabi proseslər, hüceyrə zədələnməsi və digər bioloji dəyişikliklərlə əlaqəli ola biləcəyi göstərilmişdir. İnsanlarda uzunmüddətli sağlamlıq nəticələri isə hələ tam aydınlaşdırılmamışdır və bu sahədə əlavə epidemioloji tədqiqatlara ehtiyac vardır. Aşkarlanması və tədqiqi Mikroplastiklərin müəyyənləşdirilməsi üçün müxtəlif nümunə götürmə və laboratoriya üsullarından istifadə edilir. Su, çöküntü, torpaq, hava və bioloji nümunələrdən hissəciklər ayrıldıqdan sonra onların ölçüsü, forması və kimyəvi tərkibi müəyyən edilir. Mikroskopik müşahidələr, spektroskopik üsullar və digər analitik metodlar mikroplastiklərin identifikasiyasında istifadə olunur. Tədqiqatlarda standartlaşdırılmış metodların tətbiqi müxtəlif ərazilərdən alınan nəticələrin müqayisə edilməsində mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azaldılması və qarşısının alınması Mikroplastik çirklənməsinin azaldılması üçün plastik tullantıların yaranmasının qarşısının alınması, birdəfəlik plastik məhsullardan istifadənin məhdudlaşdırılması, tullantıların düzgün toplanması və təkrar emal imkanlarının genişləndirilməsi əsas tədbirlər sırasındadır. Sintetik tekstil liflərinin və avtomobil təkərlərinin yaratdığı mikroplastik emissiyalarının azaldılması üçün texnoloji və idarəetmə tədbirləri də araşdırılır. Su təmizləyici qurğularda mikroplastiklərin tutulmasına yönəlmiş filtrasiya texnologiyalarının inkişaf etdirilməsi də bu istiqamətlərdən biridir. Mikroplastik çirklənməsinin qarşısının alınmasında əsas məqsəd yalnız artıq yaranmış hissəciklərin sudan və torpaqdan çıxarılması deyil, onların ətraf mühitə daxil olmasının mənbədə azaldılmasıdır. Azərbaycanda mikroplastiklər Azərbaycanda mikroplastiklərlə bağlı tədqiqatlar əsasən su ehtiyatlarının və Xəzər dənizi ekosisteminin çirklənməsi kontekstində əhəmiyyət daşıyır. Xəzər dənizi, çaylar və sahilyanı ərazilər plastik tullantıların su mühitinə daxil olması baxımından tədqiqat üçün mühüm istiqamətlər hesab olunur. Mikroplastiklərin Azərbaycanda yayılmasının qiymətləndirilməsi üçün su və çöküntü nümunələrinin götürülməsi, laboratoriya analizlərinin aparılması, mənbələrin müəyyənləşdirilməsi və onların məkan üzrə xəritələşdirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu istiqamətdə monitorinq məlumatlarının genişləndirilməsi mikroplastik çirklənməsinin miqyasının daha dəqiq qiymətləndirilməsinə imkan verə bilər. İstinadlar 1. United Nations Environment Programme (UNEP). Everything you should know about microplastics. 2025. UNEP məqaləsi 2. National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA). What are microplastics? 2024. NOAA məqaləsi 3. Yarahmadi, A., Heidari, S., Sepahvand, P., Afkhami, H., Kheradjoo, H. Microplastics and environmental effects: investigating the effects of microplastics on aquatic habitats and their impact on human health. Frontiers in Public Health, 12, 1411389, 2024. DOI: 10.3389/fpubh.2024.1411389. 4. Pal, D., Prabhakar, R., Barua, V. B., Zekker, I., Burlakovs, J. et al. Microplastics in aquatic systems: A comprehensive review of its distribution, environmental interactions, and health risks. Environmental Science and Pollution Research, 32, 56–88, 2025. DOI: 10.1007/s11356-024-35741-1. 5. Ho, K. T., Bjorkland, R., Burgess, R. M. Comparing the definitions of microplastics based on size range: Scientific and policy implications. Marine Pollution Bulletin, 207, 116907, 2024. DOI: 10.1016/j.marpolbul.2024.116907. 6. Jani, V., Wu, S., Venkiteshwaran, K. Advancements and Regulatory Situation in Microplastics Removal from Wastewater and Drinking Water: A Comprehensive Review. Microplastics, 3(1), 98–123, 2024. DOI: 10.3390/microplastics3010007. 7. Seewoo, B. J., Goodes, L. M., Thomas, K. V. et al. How do plastics, including microplastics and plastic-associated chemicals, affect human health? Nature Medicine, 30, 3036–3037, 2024. DOI: 10.1038/s41591-024-03287-x. 8. UNEP Environmental Effects Assessment Panel. Plastics in the environment in the context of UV radiation, climate change and the Montreal Protocol: Update 2023. Photochemical & Photobiological Sciences, 2024.
https://az.wikipedia.org/wiki/Mikroplastikl%C9%99r
https://az.wikipedia.org/wiki/Mikroplastikl%C9%99r
https://az.wikipedia.org/wiki/Mikroplastikl%C9%99r
https://az.wikipedia.org/wiki/Mikroplastikl%C9%99r
Tarix : 6 sentyabr 2026
